تقریباً ۶۵ درصد از سردر بنای تومانیان که به پادگان روسها در منطقه سبزوار معروف است، به طرز قابل توجهی آسیب دیده است. مسئولان میراث فرهنگی استان خراسان رضوی با همکاری مراجع قضائی و انتظامی، اقدام به توقف عملیات تخریب کرده و فرآیند قانونی و بازسازی این بنا را آغاز کردهاند.
حمید حلاجمقدم، معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی، در خصوص تاریخچه این بنا توضیح داد:
«سرای تومانیان، ساختمانی متعلق به دوره اول و اوایل دوم پهلوی است که در نزدیکی جاده قدیمی سبزوار به شاهرود واقع شده و در یک برهه زمانی به عنوان گاراژ مورد استفاده قرار گرفته است. در طول جنگ جهانی دوم و به طور همزمان با ورود ارتش سرخ شوروی به این منطقه، مدتی به عنوان پایگاه نیروهای ارتش شوروی به کار گرفته شد و به همین دلیل در میان ساکنان محلی به نام «پادگان روسها» شناخته شده است.»
حمید حلاجمقدم همچنین در مورد جزئیات تخریب غیرقانونی و اقدامات قانونی که صورت گرفته، گفت:
«پس از این ماجرا، شهرداری منطقه ۲ سبزوار از میراث فرهنگی درخواست استعلام کرد و سپس به مالک اطلاع داده شد که باید نسبت به ایمنسازی ضلع جنوبی بنا اقدام کند. با این حال، مالک به جای توجه به محدوده ایمنسازی، در ضلع غربی به تخریب قسمتی از سازه ارزشمند اقدام کرد، در حالی که بر اساس قوانین موجود، این بخش باید حفظ میشد. پس از اینکه گزارش تخریب به یگان حفاظت آثار تاریخی سبزوار ارسال شد و موضوع برای میراث فرهنگی محرز گشت، پرسنل مورد نظر در محل حاضر شدند و با ورود نیروی انتظامی و دادستانی، عملیات تخریب متوقف شد. پس از متوقف کردن اقدامات، موضوع به صورت حقوقی نیز در حال پیگیری است و اداره میراث فرهنگی شهرستان و اداره کل میراث فرهنگی خراسان رضوی، شکایت را ثبت و پیگیری موضوع را در مراجع قضائی آغاز کردهاند. همچنین آنها تعهد میکنند که نسبت به افرادی که در این تخریب دخالت کردهاند و همچنین آسیب به اثر تاریخی ارزشمند، به موجب قانون رسیدگی شود.»
حمید حلاجمقدم در مورد میزان خسارت و امکانات مرمت اثر توضیح داد:
«بخشی که به عنوان واجد ارزش شناخته شده و عمدتاً شامل سردر بناست، تقریبا ۶۵ درصد دچار تخریب شده است. اما به رغم این سطح آسیب، هنوز امکان نجات و بازسازی قسمتهای آسیبدیده وجود دارد. بر اساس شواهد و مستنداتی که در اداره میراث فرهنگی سبزوار موجود است و با توجه به مستندسازیهای دقیقی که قبلاً از بنا انجام شده، میتوان برای بازسازی بخش آسیبدیده اقدام کرد. وجود مستندات و اطلاعات کافی از وضعیت بنا پیش از آسیب، یکی از قابلیتهای کلیدی برای انجام فرآیند مرمت و احیای بنا به شمار میرود و در صورتی که شرایط مطلوب فراهم شود، میتوان از این مستندات برای بازگرداندن قسمتهای تخریبشده به وضعیت مناسب استفاده کرد.»