یکی از جنبه‌های اصلی این گزارش، بررسی تأثیرات قطعی اینترنت بر رفتار کاربران و فعالیت‌های مرتبط با کسب‌وکارهای دیجیتال است. با آغاز درگیری‌ها در اسفند ۱۴۰۴، به ثبت رسیده است که اینترنت به مدت ۸۸ روز به‌طور مداوم قطع بوده است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در گزارش از NetBlocks، این دوره به‌عنوان طولانی‌ترین قطعی مستمر اینترنت در سطح ملی برای یک کشور محسوب می‌شود. همچنین، طبق ارزیابی‌های وزارت ارتباطات، خسارت اقتصادی ناشی از این قطعی، به ۵۰۰ میلیارد تومان در روز در زمینه اقتصاد دیجیتال و تا ۵ تریلیون تومان در روز در کل اقتصاد کشور تخمین زده شده است.

در این وضعیت، الگوی تعامل کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی نیز دستخوش دگرگونی‌های چشمگیری شده است. مشاهده شده که میانگین تعداد حساب‌های فعال شبکه‌های اجتماعی برای هر کاربر ایرانی در بهار ۱۴۰۵ به سه حساب رسیده که نسبت به سال ۱۴۰۳ تقریباً دو برابر افزایش نشان می‌دهد. این داده‌ها نمایانگر افزایش حضور چندلایه کاربران و استفاده همزمان از بسترهای ارتباطی گوناگون است.

تغییرات رفتار کاربران همچنین در حوزه کسب‌وکارهای آنلاین نیز بارز است. بر اساس یافته‌های گزارش، تا پایان دوره بررسی، ۵۹ درصد از فروشگاه‌های اینستاگرامی توانسته‌اند پس از بازگشت اینترنت، فعالیت‌های خود را از سر بگیرند. علاوه بر این، برخی از این کسب‌وکارها پس از رفع محدودیت‌ها، آدرس حضور خود را در پلتفرم‌های داخلی به مخاطبان ارائه کرده‌اند؛ اقدامی که نشان‌دهنده تلاش آن‌ها برای ایجاد گزینه‌های جایگزین در فروش و ارتباط در شرایط ناپایدار ارتباطی است.

از سوی دیگر، بازار تبلیغات و کمپین‌های بازاریابی نیز تحت تأثیر این وضعیت قرار گرفته است. اطلاعات گزارش حاکی از کاهش حدود ۴۰ درصدی در بازار کمپین‌های تبلیغاتی است. در عین حال، رفتار کاربران در مواجهه با رویدادهای محبوب نشان می‌دهد که در دوره‌های کم توجهی عمومی، موضوعات و رخدادهای بزرگ می‌توانند توجه کاربران را به خود جلب کنند؛ به‌عنوان مثال، میزان توجه به محتوای مرتبط با جام جهانی، پس از کاهش فعالیت‌های بازار، بیش از سه برابر افزایش یافته است.

در بخش دیگری از این گزارش، دیدگاه افکار عمومی در مورد برندهای بانکی مورد تحلیل قرار گرفته است. بررسی داده‌های مربوط به پنج بانک ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد نشان‌دهنده میانگین امتیاز خالص احساسات (NSS) منفی ۵۱ است. این داده‌ها نمایی از گفتمان کاربران درباره برندهای بانکی در شبکه‌های اجتماعی ارائه می‌دهد و تأکید بر اهمیت پایش مستمر افکار عمومی در فضای دیجیتال را برجسته می‌سازد.

تأکید بر ضرورت تصمیم‌گیری مبتنی بر داده در شرایط بحرانی

امیرحسین عسگری، مدیرعامل دیتاک، درباره هدف تهیه و انتشار این گزارش توضیح داد:

«یکی از دلایل اصلی ما برای تهیه و انتشار این گزارش، یادآوری یک اصل مهم برای اکوسیستم است: در شرایط بحرانی، نیاز ما به تصمیم‌گیری مبتنی بر داده بیشتر می‌شود، نه کمتر. هنگامی که منابع محدود می‌شوند و اوضاع پیچیده‌تر می‌شود، تصمیم‌گیری بر پایهٔ حدس، تجربه فردی یا برداشت‌های پراکنده می‌تواند هزینه‌های قابل توجهی به کسب‌وکارها و کل اکوسیستم تحمیل نماید. در چنین مواقعی، داده می‌تواند به‌عنوان یک زبان مشترک در میان فعالان مختلف عمل کند؛ زبانی که کمک می‌کند تا تصویر واضح‌تری از واقعیت شکل بگیرد.

حتی بازیگرانی که به نظر منافع متفاوت یا حتی متضادی دارند، اگر درمورد یک تصویر مشترک از واقعیت به توافق برسند، قادرند تصمیماتی اتخاذ نمایند که هم برای خودشان و هم برای کل اکوسیستم نتیجه بهتری به همراه داشته باشد. به اعتقاد من، یکی از زیرساخت‌های کلیدی که اقتصاد دیجیتال ایران نیازمند آن است، همین زیرساخت داده و امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات معتبر است.

تهیه چنین گزارش‌هایی البته کار آسانی نیست. با وجود اینکه در دیتاک به‌طور مستمر با داده‌های فضای آنلاین سروکار داریم، استخراج، پالایش و تحلیل داده‌هایی که بتوان با یقین درباره آن بحث کرد، زمان و منابع زیادی نیاز دارد.

با این حال، ما خود را موظف به انتشار این نوع داده‌ها می‌دانیم. در سال‌های گذشته نیز تلاش کرده‌ایم این مسیر را به‌طور مستمر ادامه دهیم؛ زیرا بر این باوریم که دیتاک فقط صاحب یک بخش از پازل است. ما می‌توانیم تصویری از فضای آنلاین و رفتار و واکنش کاربران ارائه دهیم، اما برای دستیابی به تصویر دقیق‌تر، این داده‌ها باید در کنار داده‌های سایر شرکت‌ها، پلتفرم‌ها، نهادهای صنفی و پژوهشی قرار بگیرد.

اگر این قطعات در کنار هم قرار گیرند، به‌جای اینکه هر بازیگر بر اساس بخشی از واقعیت تصمیم بگیرد، می‌توانیم به درک مشترک‌تری از وضعیت برسیم و کیفیت تصمیم‌گیری در کل اکوسیستم را بهبود بخشیم.»

گزارش چگونه می‌تواند به تصمیم‌گیری کسب‌وکارها کمک کند؟

آیت شیرمحمدی، مشاور تحلیل و بینش در دیتاک، درباره چگونگی به کارگیری صاحبان کسب‌وکار و مدیران بازاریابی و روابط عمومی از این گزارش بیان کرد:

«هر داده‌ای زمانی ارزشمند است که به درک بهتر یک مسئله و در نهایت به فرایند تصمیم‌گیری کمک کند. گزارش‌های مبتنی بر داده نیز با همین هدف تولید می‌شوند؛ به عبارتی قرار نیست صرفاً مجموعه‌ای از عدد و نمودار باشند، بلکه باید واقعیت‌های بازار را روشن‌تر کنند، روندها و تغییرات مهم را نمایان سازند و تصویری دقیق‌تر از وضعیت به تصمیم‌گیرندگان ارائه دهند.

در این گزارش نیز تلاش شده که تنها داده خام ارائه نشود و تا حد امکان، الگوها، تغییرات و رویدادهای اساسی از دل داده‌ها استخراج شود تا مخاطب بتواند تصویر بهتری از آنچه در فضای آنلاین اتفاق افتاده، به دست آورد. از این دیدگاه، چنین گزارشی می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای تحلیل و تصمیم‌گیری باشد.

البته ارزش داده در همین مرحله متوقف نمی‌شود. هر کسب‌وکار باید این یافته‌ها را با شناختی که از برند، صنعت، مشتریان و شرایط خود دارد ترکیب کند. ممکن است یک داده واحد برای دو کسب‌وکار معانی متفاوتی داشته باشد، چراکه مسئله، موقعیت و استراتژی آن‌ها ممکن است یکسان نباشد.

در واقع، گزارش به شکل‌گیری یک دید کلی کمک می‌کند و سؤال‌های دقیق‌تری ایجاد می‌سازد. از این مرحله به بعد، هر مجموعه باید مشخص کند که این داده‌ها برای مسئله خاص خود چه معنا دارند و چگونه می‌توانند به تصمیم یا اقدام مشخصی تبدیل شوند.

در دیتاک نیز تلاش بر این بوده که چه در سامانه، چه در تحلیل‌ها و مشاوره‌ها و چه در گزارش‌های منتشرشده، داده فقط در سطح عدد باقی نماند و تا حد ممکن به فهم، بینش و در نهایت تصمیم و اقدام منجر گردد.

بهترین استفاده از این گونه گزارش‌ها زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب آن را صرفاً مطالعه نکند، بلکه به‌عنوان یک لایه تحلیلی در فرایند تصمیم‌گیری خود بگنجاند و بر اساس مسأله‌ای که با آن مواجه است، از دل آن سوالات، بینش و اقدامات مفیدی استخراج کند.

نظر کارشناسان و فعال حوزه

در ادامه این گزارش، نظرات و تحلیل‌های تعدادی از کارشناسان و فعالان حوزه‌های اقتصاد دیجیتال، فناوری، بازاریابی و ارتباطات نیز درباره مهم‌ترین یافته‌های گزارش ارائه خواهد شد. این دیدگاه‌ها می‌تواند به درک دقیق‌تر پیامدهای تغییر رفتار کاربران و تأثیر قطعی اینترنت بر کسب‌وکارها و اکوسیستم دیجیتال ایران کمک کند.

احمد عطار زاده؛ رییس انجمن کسب و کارهای آنلاین

«داده‌های شبکه‌های اجتماعی، اگر به درستی شنیده و تحلیل شوند، می‌توانند از یک صدای پراکنده به تصویری قابل اعتماد از افکار عمومی تبدیل شوند. این‌گونه گزارش‌ها به تصمیم‌سازان و سیاست‌گذاران کمک می‌کند پیش از مدیریت جامعه، آن را بهتر درک کنند.»

یاشار مشیرفر؛ مدیر ارشد معماری تصمیم در هلدینگ مارال تیام

«آنچه در این گزارش بیش‌ترین توجه من را جلب کرد، تطابق دو تصویر متضاد بود: کاهش ۹۷ درصدی فروش بازار شب عید در مقابل بیش از ۳۰ میلیارد بازدید از کانال‌های فروش VPN. این اعداد به‌خوبی نمایانگر این هستند که اختلال اینترنت تنها یک مشکل فنی نیست؛ بلکه به‌طور مستقیم، جریان اقتصاد دیجیتال، رفتار کاربران و مسیر انتقال تقاضا را تغییر می‌دهد.»

دریافت گزارش کامل

گزارش سالانه دیتاک با هدف ارائه تصویری داده‌محور از رفتار کاربران و تحولات فضای دیجیتال ایران تهیه شده و می‌تواند در دسترس مدیران و فعالان کسب‌وکار، متخصصان بازاریابی و ارتباطات، پژوهشگران و فعالان اکوسیستم استارتاپی و اقتصاد دیجیتال قرار گیرد.

نسخه کامل گزارش سالانه دیتاک ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ از طریق لینک قابل دریافت است.