فکت چک/ آیا «طرح سه‌فوریتی خروج از NPT» واقعاً در مجلس مطرح شده است؟ آیا این به معنای نزدیک بودن ایران به خروج از این معاهده است؟
سیما پروانه‌گهر - اظهارات اخیر حسینعلی حاجی‌دلیگانی به گونه‌ای تعبیر شده که گویا مجلس به زودی در حال بررسی یک طرح جدید برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، معروف به NPT، خواهد بود. با این حال، کاوش در تاریخچه این طرح نشانگر آن است که موضوع از آنچه به نظر می‌رسد، پیچیده‌تر است.
دعای مطرح‌شده: حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده شاهین‌شهر، اظهار داشته که نمایندگان «طرح سه‌فوریتی برای خروج از ان‌تی‌پی» را تدوین کرده‌اند و این طرح پس از ثبت در سامانه مجلس، امضای سایر نمایندگان را کسب کرده و آماده طرح در صحن علنی است. در ادامه این موضوع، کامران غضنفری نیز در خصوص وضعیت کنونی طرح خروج از NPT توسط مجلس ابراز کرد: قرار بود طرحی بررسی شود. برخی با آن مخالفت می‌کنند، در حالی که تعدادی از نمایندگان خواهان این تغییر هستند و از چند ماه پیش طرح خروج از NPT را درخواست کرده‌اند، اما افرادی مانع از پیشرفت آن شده‌اند.
اصل وجود این طرح قابل تأیید است. پیش از این، خبرهایی مبنی بر ثبت طرحی با عنوان «حمایت از حقوق هسته‌ای ملت ایران و خروج از NPT» در سامانه مجلس منتشر شده بود. در آن زمان، مالک شریعتی، نماینده تهران، بیان کرده بود که این طرح مدتی است که در کارتابل معاون قوانین مجلس قرار دارد و هنوز به نمایندگان برای امضا ارائه نشده است.
گزارش‌های دیگری نیز جزییات بیشتری از این طرح را فاش کرده‌اند. طبق این گزارش‌ها، طرح شامل سه ماده بوده و هدف آن ملزم کردن دولت به خروج از NPT معرفی شده است. بنابراین وقتی حاجی‌دلیگانی ادعا می‌کند «مدتی پیش طرح خروج از NPT را بارگذاری کرده‌ایم و نمایندگان نیز آن را امضا کرده‌اند»، این سخنان با تاریخچه انتشار اخبار درباره این طرح همخوانی دارد. با این حال، بخش دوم ادعا، یعنی اینکه طرح در حال حاضر به معنای واقعی بر روی میز صحن علنی مجلس قرار دارد، نیاز به تفکیک دارد.
منظور از طرح سه‌فوریتی یعنی چه؟
یک تناقض مهم در روایت‌ها
در حالی که حاجی‌دلیگانی از امضای طرح و آماده شدن آن صحبت می‌کند، گزارشی دیگر اظهارات اسماعیل کوثری و محمدرضا احمدی، دو عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، را منتشر کرده که در آن، آنها تأکید کرده‌اند که موضوع طرح خروج از NPT به این کمیسیون اعلام نشده است.
این اظهارات الزماً به معنای عدم وجود طرح نیست. یک طرح می‌تواند در مراحل ابتدایی قانون‌گذاری قرار داشته باشد، در حالی که هنوز مراحل بررسی در کمیسیون تخصصی خود را طی نکرده باشد. در نتیجه، دو گزاره که ظاهراً متناقض به نظر می‌رسند، می‌توانند همزمان درست باشند: طرح وجود دارد و حتی امضا شده است، اما هنوز به مرحله بررسی رسمی در کمیسیون امنیت ملی و یا اعلام وصول در مجلس نرسیده است. در واقع، آنچه که باید از یکدیگر تفکیک شود، چهار مرحله مختلف از جمله: «تهیه طرح»، «بارگذاری و جمع‌آوری امضا»، «اعلام وصول» و «قرار گرفتن در دستور کار صحن» است. این مراحل به هیچ عنوان یکسان نیستند.
سابقه طرح هم تازه نیست
نکته دیگری که باید به آن توجه داشت این است که بحث خروج از NPT در مجلس کنونی، اولین بار نیست که توسط حاجی‌دلیگانی مطرح می‌شود. در ماه‌های گذشته، نمایندگان در مورد طرحی با همین موضوع صحبت کرده بودند. حتی در یک مقطع خاص گزارش شده بود که طرح سه‌فوریتی حمایت از حقوق هسته‌ای و خروج از NPT در کارتابل معاون قوانین مجلس موجود است. به همین دلیل، عناوینی مانند «مجلس ناگهان طرح خروج از NPT را آماده کرده» تصویر دقیقی از واقعیت ارائه نمی‌دهد. آنچه که در حال حاضر روی داده، بیشتر بازگشت دوباره این طرح به صدر اخبار سیاسی است؛ در زمانی که پس از قطعنامه اخیر شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، بحث درباره آینده همکاری ایران با آژانس و احتمال خروج از NPT به یکی از موضوعات کلیدی در ادبیات سیاسی کشور تبدیل شده است. همچنین، رویترز به تازگی گزارش کرده که مقام‌های ایرانی هشدار داده‌اند که اقدامات سیاسی آژانس ممکن است کشورها را به سمت خروج از NPT سوق دهد.
آیا خروج از NPT با تصویب یک طرح در مجلس فوری اتفاق می‌افتد؟
اینجا یک سوءبرداشت دیگر نیز ممکن است به وجود آید. تصویب یک قانون داخلی در خصوص خروج از NPT، به معنای «خروج حقوقی از پیمان» نیست. ماده ۱۰ پیمان NPT برای خروج هر دولت عضو، سازوکار مشخصی را تعیین کرده است. بنابراین، حتی اگر مجلس قانونی برای خروج تصویب کند، اجرایی‌سازی این تصمیم در سطح بین‌المللی تابع الزامات پیمان و روندهای مربوط به اعلام خروج خواهد بود. به همین دلیل، بیان عبارت‌هایی نظیر «مجلس از NPT خارج شد» یا «با تصویب سه‌فوریتی، ایران فوراً از NPT خارج می‌شود» از نظر حقوقی نادرست است.
در نتیجه، آنچه که در حال حاضر می‌توان با اطمینان گفت این است که طرح خروج از NPT در مجلس موجود است و گزارش‌هایی مبنی بر بارگذاری و امضای نمایندگان آن منتشر شده است؛ اما این وضعیت با تصویب طرح، اعلام وصول، تصویب فوریت و در نهایت، خروج رسمی ایران از پیمان کاملاً تفاوت دارد.
جمع‌بندی فکت‌چک و نتیجه
حسینعلی حاجی‌دلیگانی در مورد وجود یک طرح سه‌فوریتی برای خروج ایران از NPT به‌نحو نادرستی صحبت نکرده است. شواهدی که منتشر شده نشان می‌دهد چنین طرحی قبلاً در سامانه مجلس بارگذاری شده و نمایندگانی آن را امضا کرده‌اند. اما اگر از اظهارات او این‌گونه برداشت شود که مجلس سه‌فوریتی را تصویب کرده، طرح در کمیسیون تخصصی بررسی شده یا اینکه خروج ایران از NPT در شرف وقوع است، این برداشت با اطلاعات موجود سازگار نیست. حتی گفته‌های دو عضو کمیسیون امنیت ملی نشان می‌دهد که حداقل در یک مقطع زمانی این موضوع هنوز به کمیسیون آنها اعلام نشده است.
به این ترتیب، طرح وجود دارد و موضوع آن نیز واقعی است، اما وضعیت قانونی آن نباید با «تصمیم قطعی مجلس برای خروج از NPT» یا «خروج قریب‌الوقوع ایران از پیمان» یکسان تلقی شود.
۳۱۳۱