روند الحاق ۱۶۰ هکتار از حریم تخت‌جمشید به مرودشت در آستانه تحول | جدال بر سر حریم همچنان ادامه دارد | کناره‌گیری سرپرست پایگاه میراث جهانی
بر اساس گزارش همشهری آنلاین، سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید در واکنش به مصوبه‌ای که به استعفایش انجامید، تصمیم به اعلام کناره‌گیری کرده است. این اقدام او به منظور جلوگیری از اجرای مصوبه‌ای است که حفظ حریم درجه ۲ این اثر ثبت‌شده جهانی را تهدید می‌کند. در این میان، شهردار مرودشت تاکید دارد که این طرح به‌منظور توسعه جدیدی نیست و هدف آن ساماندهی فضایی است که سال‌ها پیش شکل‌گرفته است.
چالش‌های حریم درجه ۲ تخت‌جمشید
یکی از مشکلات اساسی حریم درجه ۲ تخت‌جمشید، وجود شهرک مهدیه است که به تدریج طی ۳۰ سال اخیر ایجاد شده است. این حریم به عنوان کمربند حفاظتی منظر بصری و تاریخی اثر شناخته می‌شود و تمامی فعالیت‌ها در این ناحیه می‌بایست تحت نظر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی انجام گیرد. با این حال، در دهه‌های اخیر و پیش از وضع قوانین سختگیرانه فعلی، ساخت‌وسازهایی نظیر دانشگاه آزاد، کارخانه آزمایش، نمایندگی ایران‌خودرو و تعمیرگاه‌ها بدون نظارت لازم در این منطقه صورت پذیرفته است.
اکنون بخشی از این محدوده به شهرداری مرودشت ملحق شده است؛ موضوعی که سبب استعفای سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید گردید. محمدجواد جعفری اعلام می‌کند که استعفایش به‌منظور جلب توجه به این مشکل صورت گرفته و در گفتگو با همشهری می‌افزاید: «این ماجرا از سال ۱۴۰۳ آغاز شد. شهرداری مرودشت برنامه‌ای داشت که حدود ۱۶۰ هکتار از محدوده حریم درجه ۲ تخت‌جمشید را به شهر اضافه کند. ما در آن زمان اعتراض کرده و معاونان و حتی وزیر در این خصوص موضع‌گیری کردند و قرار بر این بود که این موضوع لغو گردد.»
او همچنین به طرح مجدد این موضوع در سال جاری اشاره کرده و توضیح می‌دهد که این طرح به تأیید شورای عالی شهرسازی رسیده است و در حالی که پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید، شورای راهبری این اثر و جامعه متخصصان میراث فرهنگی با آن مخالفت کرده‌اند.
جعفری تصریح می‌کند که این طرح هنوز به‌طور رسمی ابلاغ و اجرا نشده است و ادامه می‌دهد: «پیوست حریم درجه ۲ به محدوده شهری مرودشت هنوز هم ابلاغ نشده و بنابراین هنوز شانس جلوگیری از اجرای طرح وجود دارد و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان‌های مسئول در حوزه راه و شهرسازی و استانداری باید به این موضوع رسیدگی کنند.»
به گفته وی، کل مساحت شهرک مهدیه شامل ۴۰ هکتار شهرک اصلی و ۶۰ هکتار محورهای اطراف است که کاملاً فریز شده و هیچ‌گونه توسعه جدیدی در آن مجاز نیست.
تدوین مسیر گردشگری
حریم درجه ۲ تخت‌جمشید بخشی از ساختار حفاظتی پیرامون این اثر جهانی به شمار می‌آید و قرارگرفتن یک محدوده در آن به معنای ممنوعیت مطلق هرگونه فعالیت نیست. با این حال، توسعه و ساخت‌وساز در این ناحیه باید بر پایه ضوابط حفاظتی و ارزش‌های میراث جهانی این مجموعه انجام شود.
سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید این نکته را بیان کرده و می‌گوید که راهکار ساماندهی این منطقه نباید شامل گسترش شهر به سمت حریم تخت‌جمشید باشد و گزینه‌های دیگر برای مدیریت آن وجود دارند.
محمدجواد جعفری یادآور می‌شود که برای ساماندهی محور ورودی تخت‌جمشید باید یک طرح ویژه گردشگری و حفاظتی تدوین شود به جای توسعه شهری، به‌ویژه که این محدوده ورودی مجموعه میراث جهانی تخت‌جمشید است. او اضافه می‌کند: «باید مطالعات اجتماعی، مردم‌شناسی و باستان‌شناسی انجام گیرد و یک طرح ویژه گردشگری برای آن طراحی شود. این طرح می‌تواند به‌صورت طرح هادی روستایی و با رویکرد گردشگری طراحی شود تا ساماندهی منطقه بر اساس مطالعات کارشناسی و با نظارت میراث فرهنگی به انجام برسد.»
بر اساس اظهارات او، ارتفاع مجاز ساخت‌وساز در حریم درجه دوم تخت‌جمشید بین ۴.۵ تا ۸.۵ متر محدود شده و باید با ضوابط گردشگری همخوانی داشته باشد تا منظر بصری و تاریخی تخت‌جمشید حفظ شود.
جعفری توسعه محدوده شهری مرودشت به سمت تخت‌جمشید را مغایر با توصیه‌های یونسکو می‌داند و توضیح می‌دهد: «در پرونده ثبت جهانی تخت‌جمشید حفظ یکپارچگی اثر و مدیریت توسعه شهری و فعالیت‌های اطراف آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.»
پاسخ شهرداری: ساماندهی محدوده فعلی
اما شهردار مرودشت در پاسخ به سوال همشهری در مورد مبانی کارشناسی الحاق حریم درجه ۲ تخت‌جمشید به شهر مرودشت، اظهار دارد: «این طرح از سال ۱۴۰۰ کلید خورده و در مراحل مختلف، مدیرکل سابق میراث فرهنگی استان، معاونان این اداره و مدیر پایگاه تخت‌جمشید به تأیید آن پرداخته‌اند و این موضوع همچنین در کمیته فنی وزارت راه و شهرسازی نیز بررسی و تأیید شده است.»
محمدرضا زارعی در خصوص نگرانی‌ها درباره تأثیر این الحاق بر منظر و ارزش‌های میراث جهانی تخت‌جمشید توضیح می‌دهد: «محدوده مورد نظر پیش‌تر شکل‌گرفته و موضوع الحاق به معنای ایجاد یک شهرک جدید نیست، بلکه هدف آن ساماندهی و نظام‌مند کردن ساخت‌وسازهای موجود است.»
او اشاره می‌کند که در این ناحیه برای مسیر بین میدان تمدن تا میدان ملل با یک مشاور قراردادی بسته شده و این طرح تحت نظر اداره‌کل راه و شهرسازی استان در حال اجراست. زارعی همچنین تصریح می‌کند: «این مسیر به‌عنوان محور گردشگری تثبیت خواهد شد. در این منطقه، میراث فرهنگی برای ساخت‌وسازها ارتفاع ۸.۵ متر را مجاز دانسته و بنابراین قرار نیست توسعه‌ای جدید که بر منظر تخت‌جمشید تأثیر بگذارد، صورت گیرد.»
زارعی تأکید می‌کند: «ما قصد نداریم چیزی به محدوده اضافه کنیم، بلکه تنها به ساماندهی و نظام‌مند کردن محدوده‌ای که در حال حاضر شکل‌گرفته می‌پردازیم.»
نگرانی درباره خروج تخت جمشید از یونسکو
الحاق بخشی از حریم درجه ۲ تخت جمشید به مرودشت به تنهایی مانع خروج این اثر از فهرست یونسکو نخواهد شد، اما نشانگر زنگ خطرهایی است. مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس در این ارتباط به همشهری می‌گوید: «فقط قرار گرفتن روستای مهدیه در حریم درجه ۲ و الحاق آن به محدوده شهری به‌خودی‌خود به معنای خروج تخت‌جمشید از فهرست میراث جهانی یونسکو نیست.»
بهزاد مریدی توضیح می‌دهد که یونسکو در چنین مواردی زمانی مداخله می‌کند که یکی از معیارهای ثبت جهانی اثر آسیب دیده باشد و ادامه می‌دهد: «یکی از این معیارها منظر اثر است و به عنوان نمونه، در صورت احداث سازه بلندمرتبه‌ای که به منظر جهانی تخت‌جمشید لطمه بزند، ممکن است مسئله برای یونسکو جدی شود. در حال حاضر چنین رویدادی در منطقه مورد بحث به وقوع نپیوسته است. با این وجود، نگرانی‌هایی از منظرهای دیگر نسبت به نزدیکی توسعه شهری به تخت‌جمشید باقی مانده است.»
رئیس میراث فرهنگی فارس درباره گزینه‌های جایگزین برای روستای مهدیه نیز اظهار می‌دارد: «بهتر بود این روستا به عنوان یک روستای هدف گردشگری توسعه یابد، نه اینکه کد روستایی‌اش لغو شده و الحاق آن به شهر دنبال شود و این روستا در ارتباط با مجموعه جهانی تخت جمشید، کارکرد گردشگری پیدا کند.»
مریدی همچنین به نگرانی‌های مختلف در خصوص توسعه شهر به سمت تخت‌جمشید اشاره کرده و گفت: «بسیاری از پایگاه‌های جهانی در دنیا تلاش می‌کنند که فاصله خود را با شهرها حفظ کنند. گسترش شهر به نزدیکی تخت‌جمشید می‌تواند در شرایط مختلف آسیبی به این مجموعه وارد آورد.»
رعایت ضوابط ساخت‌وساز در حریم
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس نیز بیان کرد که قرار گرفتن حریم یک اثر یا محدوده در حریم شهری به معنای نادیده گرفتن ضوابط آن نیست و رعایت این ضوابط در ساخت‌وساز در حریم اهمیت بسزایی دارد. محمود رضایی‌کوچی تأکید کرد: حریم دارای مجموعه‌ای از ضوابط است و چه الحاق انجام شده باشد و چه نه، موضوع اصلی رعایت ضوابط حریم است. حریم یک مکان لزوماً به این معنا نیست که آن محدوده تحت مالکیت یا اختیار همان مکان باشد؛ برای مثال، در شهرها نیز پادگان‌های نظامی، بناهای مذهبی و بافت‌های فرسوده و تاریخی وجود دارند که محدودیت‌هایی برای خود و حریمشان در نظر گرفته شده است. رضایی‌کوچی با اشاره به این که مدیریت رسمی حریم می‌تواند به اجرای بهتر ضوابط کمک کند، اذعان داشت: «در واقع، اگر حریم یک مکان تحت کنترل یک نهاد رسمی قرار گیرد، این امر باعث می‌شود که قوانین و مقررات حاکم در آن حریم به شکل مؤثرتری اجرایی شوند و حتی ممکن است ضمانت‌هایی برای اجرای این ضوابط ایجاد کند. نهاد مسئول ساخت‌وسازها را کنترل کرده و مطمئن می‌شود که ضوابط حریم رعایت شود و این موضوع به‌طور کلی در مورد هر حریمی صادق است و ویژگی مختص مرودشت نیست.
حریم‌های تخت‌جمشید
- حریم درجه ۱ میراث جهانی تخت‌جمشید با مساحتی حدود ۶ هزار هکتار، محدوده اصلی شهر تاریخی پارسه و شهر تاریخی استخر و بازمانده‌های هم‌پیوند با این دو شهر بزرگ را دربر می‌گیرد.
- حریم درجه ۲ تخت‌جمشید با گستره‌ای نزدیک به ۱۷ هزار هکتار، افزون بر اینکه محدوده این دو شهر تاریخی را زیر چتر حفاظت منظری خود قرار داده، دربردارنده ۱۱۰ اثر تاریخی دشت مرودشت نیز می‌باشد.
- حریم درجه ۳، کوهستان‌های این ناحیه را شامل می‌شود و ضوابط این محدوده عمدتاً به پیشگیری متمرکز است و مانع تهدیدات صنایع آلاینده بزرگ می‌گردد.