آشنایی انسان با این انگور به ۹ هزار سال پیش بازمیگردد!
تینا مزدکی _ انگور یکی از قدیمیترین گیاهانی است که انسان در طول تاریخ آن را اهلی و پرورش داده است اما داستان این میوه بسیار قدیمیتر از باغهای امروزی است. پژوهشهای باستانشناسی و ژنتیکی نشان میدهند که انگور با نام علمی Vitis vinifera، گونهای که بخش بزرگی از انگورهای شناختهشده امروزی به آن تعلق دارند، ریشه در جمعیتهای انگور وحشی دارد و احتمالاً حدود ۸ تا ۹ هزار سال پیش در جنوب قفقاز و غرب آسیا وارد مسیر اهلیشدن شده است.
در طول هزاران سال، انسان با انتخاب گیاهان دارای ویژگیهای مطلوب و تکثیر آنها، در کنار آمیزش طبیعی انگورهای اهلی و وحشی، باعث شکلگیری تنوع عظیمی در انواع انگور شد. بررسی DNA این گیاهان اکنون بخشی از این شجره پیچیده را آشکار کرده و نشان میدهد بسیاری از انگورهایی که امروزه کاملاً متفاوت به نظر میرسند، در واقع خویشاوندان بسیار نزدیکی هستند.
- نام علمی گونه اصلی انگور اهلی Vitis vinifera است.
- قدمت اهلیشدن انگور به حدود ۸ تا ۹ هزار سال بازمیگردد.
- خاستگاه احتمالی آن جنوب قفقاز و غرب آسیا است.
- جد وحشی انگور اهلی Vitis vinifera sylvestris نام دارد.
- روش مهم تکثیر انگور قلمهزدن و پیوند بهجای تکثیر صرفاً از طریق بذر بوده است.
داستان انگور از جنوب قفقاز آغاز شد
شواهد باستانشناسی نشان میدهند که انسانها هزاران سال پیش در منطقه قفقاز با فرآوری و نگهداری انگور سروکار داشتهاند. یافتههای بهدستآمده از ظروف سفالی در محدوده امروزی گرجستان، وجود بقایای مرتبط با فرآوری انگور را در هزاره هفتم پیش از میلاد نشان میدهد.
مطالعات ژنتیکی جدید نیز جنوب قفقاز را یکی از مهمترین مناطق در تاریخ اهلیشدن انگور معرفی میکنند؛ منطقهای که میان دریای سیاه و دریای خزر قرار دارد و امروزه بخشهایی از ارمنستان، گرجستان و جمهوری آذربایجان را شامل میشود.
البته دانشمندان هنوز درباره محل دقیق نخستین رویداد اهلیشدن انگور اتفاقنظر کامل ندارند و برخی پژوهشها احتمال میدهند که این فرایند در بخشهای گستردهتری از غرب آسیا و هلال حاصلخیز نیز رخ داده باشد.
انگور اهلی از کجا آمد؟
برای فهم تاریخچه انگور باید بین انگور اهلی و انگور وحشی تفاوت قائل شد. جد وحشی این گیاه با نام علمی Vitis vinifera sylvestris شناخته میشود. انسانهای نخستین بهمرور گیاهانی را انتخاب کردند که ویژگیهای مطلوبتری مانند حبههای مناسبتر، میزان قند بیشتر، اسیدیته مطلوب و ویژگیهای طعمی بهتر داشتند.
با تکرار این انتخاب در نسلهای متعدد، برخی صفات مطلوب تثبیت شدند و جمعیتهای انگور اهلی شکل گرفتند. به این ترتیب، اهلیشدن انگور یک اتفاق ناگهانی نبود بلکه نتیجه هزاران سال انتخاب و تکثیر گیاهان مناسب توسط انسان بود.
چرا ساختار گل انگور در اهلیشدن آن مهم بود؟
یکی از تفاوتهای مهم میان انگورهای وحشی و بسیاری از انگورهای اهلی به ساختار گل آنها مربوط میشود. گیاهان وحشی Vitis vinifera sylvestris معمولاً نر یا ماده هستند و برای تشکیل میوه به گردهافشانی میان گیاهان نیاز دارند.
در مقابل، بسیاری از انگورهای اهلی Vitis vinifera گلهای دوجنسی دارند و اندامهای نر و ماده در یک گل قرار گرفتهاند. این ویژگی امکان خودگردهافشانی را فراهم میکند و برای انسانهایی که قصد حفظ ویژگیهای مطلوب یک گیاه را داشتند، مزیت مهمی محسوب میشد.
انسان چگونه ویژگیهای انگور را حفظ کرد؟
یکی از مهمترین اتفاقات در تاریخ کشاورزی انگور، رواج تکثیر رویشی بود. اگر انگور از طریق بذر تکثیر شود، گیاه جدید الزاماً دقیقاً شبیه گیاه مادر نخواهد بود زیرا دانه اطلاعات ژنتیکی والدین را با خود حمل میکند.
اما در تکثیر رویشی، مانند قلمهزدن و پیوند، میتوان ویژگیهای یک گیاه منتخب را بسیار دقیقتر حفظ کرد. این روش به انسان اجازه داد گیاهانی را که حبههای بهتر، طعم مطلوبتر یا ویژگیهای کشاورزی مناسبتری داشتند انتخاب و همان ویژگیها را در نسلهای بعدی حفظ کند.
مطالعات ژنتیکی نشان میدهند که احتمالاً یکی از نخستین رویدادهای مهم اهلیشدن Vitis vinifera در غرب آسیا رخ داده است؛ اما تنوع امروزی انگور فقط نتیجه همان رویداد اولیه نیست. وقتی انگورهای اهلی به مناطق مختلف اروپا و مدیترانه منتقل شدند، با جمعیتهای انگور وحشی محلی آمیزش ژنتیکی پیدا کردند.
این تبادل ژن در طول هزاران سال باعث شد جمعیتهای مختلف انگور ویژگیهای متفاوتی پیدا کنند. در نتیجه، مجموعهای بسیار متنوع از گونهها شکل گرفت که امروزه در مناطق مختلف جهان دیده میشوند. بنابراین تفاوت میان ارقام مختلف انگور فقط نتیجه انتخاب مستقیم انسان نیست آمیزش میان انگورهای اهلی و وحشی نیز نقش مهمی در شکلگیری تنوع ژنتیکی آنها داشته است.
انگور چگونه از غرب آسیا به اروپا رسید؟
گسترش انگور در طول هزاران سال به تدریج انجام شد. بر اساس مطالعات باستانشناسی و تاریخی، مسیر تقریبی این گسترش را میتوان چنین ترسیم کرد:
- ۷۲۰۰ تا ۴۰۰۰ پیش از میلاد: کشت اولیه Vitis vinifera در خاور نزدیک و شرق مدیترانه
- ۶۴۰۰ تا ۲۲۰۰ پیش از میلاد: رسیدن به یونان و کرت
- ۳۱۵۰ تا ۱۳۰۰ پیش از میلاد: گسترش در مصر
- ۲۰۰۰ تا ۹۰۰ پیش از میلاد: رسیدن به ایتالیا
- ۸۰۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد: گسترش در اسپانیا
- ۵۰۰ تا ۴۰۰ پیش از میلاد: رسیدن به فرانسه
در هر مرحله، انگور با محیط جدید و جمعیتهای محلی گیاه وحشی مواجه شد و همین موضوع به تغییرات ژنتیکی و شکلگیری ارقام جدید کمک کرد.
DNA نشان میدهد انگورها خویشاوندان نزدیکی دارند
یکی از جذابترین یافتههای مطالعات ژنتیکی، ارتباط بسیار نزدیک میان بسیاری از ارقام شناختهشده انگور است. برای نمونه، پژوهشها نشان دادهاند که انگور Pinot و Gouais blanc احتمالاً والدین ۱۶ گونه رایج اروپایی بودهاند. گونه Traminer یا Savagnin نیز با حدود ۲۰ رقم دیگر ارتباط ژنتیکی نزدیک دارد و یکی از ارقام قدیمی و تأثیرگذار در تاریخ اصلاح انگور محسوب میشود.
پژوهشگران همچنین احتمال دادهاند که Chenin blanc و Sauvignon blanc رابطه خویشاوندی نزدیکی داشته باشند و هر دو با Traminer ارتباط والد-فرزندی داشته باشند. این یافتهها نشان میدهد شجره ژنتیکی انگور بسیار درهمتنیدهتر از چیزی است که تفاوت ظاهری میان ارقام نشان میدهد.
چرا تنوع ژنتیکی انگور برای آینده اهمیت دارد؟
تنوع ژنتیکی فقط یک موضوع علمی و تاریخی نیست؛ بلکه میتواند برای آینده کشاورزی اهمیت زیادی داشته باشد. بخش قابلتوجهی از سطح زیرکشت انگور جهان به تعداد نسبتاً محدودی از ارقام اختصاص دارد. این وابستگی میتواند در برابر تغییرات آبوهوایی، افزایش دما و خشکسالی آسیبپذیری ایجاد کند.
پژوهشها نشان دادهاند که افزایش دمای جهانی میتواند بخش بزرگی از مناطق فعلی مناسب برای کشت انگور را با مشکل مواجه کند. تغییر دما همچنین بر زمان رسیدن حبهها و ویژگیهای کیفی آنها اثر میگذارد.
یکی از راهکارهای احتمالی برای مقابله با این مشکل، استفاده از تنوع ژنتیکی موجود در انگورهای وحشی و ارقام قدیمی است. برخی از دودمانهای انگور که قرنها در مناطق گرم و خشک رشد کردهاند، ممکن است ژنهایی داشته باشند که مقاومت بیشتری در برابر گرما و کمآبی ایجاد میکنند.
پژوهشگران میتوانند از این ذخایر ژنتیکی برای اصلاح ارقام جدید و سازگارتر با شرایط آبوهوایی آینده استفاده کنند. در واقع، همان فرایندی که انسان حدود ۹ هزار سال پیش با انتخاب و تکثیر گیاهان مطلوب آغاز کرد، ممکن است در آینده نیز ادامه پیدا کند؛ با این تفاوت که این بار هدف اصلی، سازگار کردن انگور با گرمایش زمین و تغییر شرایط محیطی خواهد بود.
تاریخ ۹ هزار ساله انگور هنوز ادامه دارد
داستان انگور نمونهای جالب از تأثیر همزمان طبیعت و انسان بر یک گیاه کشاورزی است. انگوری که زمانی از جمعیتهای وحشی در غرب آسیا سرچشمه گرفت، طی هزاران سال جابهجا شد، با جمعیتهای محلی آمیزش ژنتیکی پیدا کرد و در اثر انتخاب و تکثیر انسانی به هزاران گونه متفاوت تبدیل شد.
امروز مطالعه DNA این گیاه به دانشمندان اجازه میدهد روابط خانوادگی میان ارقام مختلف را بازسازی کنند و بفهمند چگونه تنوع امروزی انگور شکل گرفته است. شاید مهمتر از همه اینکه همین تنوع ژنتیکی، که حاصل هزاران سال تکامل و انتخاب است، بتواند به حفظ این محصول در برابر یکی از بزرگترین چالشهای کشاورزی آینده یعنی تغییرات اقلیمی کمک کند.
۲۲۷۳۲۳