تحریک جوانسازی مغز در میانسالی؛ راه حل مقابله با فراموشی و کاهش تمرکز!
فرارو- بر خلاف تصور قدیمی که پیری مغز را گام نهایی در مسیر زوال میپندارد، تحقیقات جدید در حوزه علوم اعصاب نشان دادهاند که مغز در دوران میانسالی قابلیت شگفتانگیزی برای ترمیم و معکوس کردن صدمات گذشته را دارد.
به گزارش فرارو به نقل از تلگراف، از یاد بردن ناگهانی دلیل ورود به یک اتاق یا گم شدن در حین صحبت، از تجربیات رایج و مختص میانسالی به شمار میروند که معمولاً نشانههای غیرقابل اجتناب پیری قلمداد میشوند. با این حال، تحقیقات جدید در علوم اعصاب از این واقعیت خبر میدهند که مغز در یک مسیر غیرقابل بازگشت قرار ندارد؛ بلکه حتی پس از سالها پیروی از عادات مضر، این امکان وجود دارد که بخش قابل توجهی از آسیبهای ساختاری و عملکردی مغز اصلاح و دوباره تثبیت شود.
انعطافپذیری عصبی چیست؟
پیشینهای که مغز را به عنوان ارگانی ثابت و بدون تغییر تصور میکند، کاملاً نادرست است. شواهد موجود نشان میدهند که مغز دارای پویایی شگفتانگیز است و آسیبهای ناشی از سبک زندگی نادرست میتوانند در صورت تغییر رفتارها بهسادگی ترمیم شوند. این قابلیت بیولوژیکی به نام «انعطافپذیری عصبی» شناخته میشود و در میانسالی نیز همچنان فعال باقی میماند.
پروفسور باربارا ساهاکیان، استاد عصبروانشناسی بالینی در دانشگاه کمبریج، نوروپلاستیسیتی را به عنوان مکانیزمی معرفی میکند که مغز از آن برای جبران آسیبها، سازگاری با تغییرات محیطی و ادامه یادگیری تا پایان عمر خود استفاده میکند. انعطافپذیری عصبی به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
۱. انعطافپذیری ساختاری: تغییرات فیزیکی در آناتومی مغز که شامل ایجاد اتصالات سیناپسی جدید یا تولید سلولهای عصبی تازه در نواحی خاص میباشد.
۲. انعطافپذیری عملکردی: بازتوزیع و انتقال وظایف پردازشی به مناطق سالم برای جبران نواحی آسیبدیده.
اگرچه ممکن است نتوان تمام آسیبها را به طور کامل برطرف کرد، اما بخش عمدهای از آنها ظرف چند هفته تا چند ماه قابلیت جبران دارند.
۱. ترک مصرف الکل: ترمیم سریع کورتکس و هیپوکامپ
تحقیقات دکتر آنیا توپیوالا، محقق ارشد دانشگاه آکسفورد، نشان میدهد که حتی مصرف مقادیر کم تا متوسط الکل میتواند با آتروفی و تحلیل هیپوکامپ، ناحیهای حیاتی برای ذخیرهسازی حافظه و اولین مکانی که در آلزایمر تحت تأثیر قرار میگیرد، مرتبط باشد. مصرف بالای الکل نیز منجر به تحلیل ماده خاکستری (مسئول تفکر، حافظه و پردازش) و ماده سفید (مسئول ارتباط بین مناطق مختلف مغز) میگردد.
با این حال، بلافاصله پس از قطع مصرف، روند ترمیم به طرز حیرتآوری آغاز میشود. بهبودها تنها در عرض چند روز تا چند هفته قابل مشاهده خواهد بود و این روند ممکن است تا یک سال یا بیشتر ادامه یابد. یک مرور بر مطالعات در سال ۲۰۲۴ نشان داد که پس از ۷.۳ ماه پرهیز از الکل، ضخامت قشر مغز در ۲۵ ناحیه از ۳۴ ناحیه مطالعه شده، افزایش معناداری داشته است. این موضوع نشان میدهد که قطع مصرف الکل فرصتی طلایی برای ترمیم بافت عصبی و جلوگیری از آسیبهای بیشتر فراهم میکند.
۲. فعالیت بدنی مستمر: اکسیژنرسانی و افزایش فاکتور رشد مغز
ورزش منظم یکی از قویترین ابزارهای زیستی برای برطرف کردن افت شناختی ناشی از پیری است. تمرینات بدنی به واسطه افزایش ضربان قلب، بهبود جریان خون به مغز را امکانپذیر کرده و اکسیژن و مواد غذایی بیشتری را به نورونها میرسانند.
یک مطالعه بالینی معتبر که در سال ۲۰۱۱ روی ۱۲۰ فرد مسن کمتحرک انجام گرفت، نشان داد که افرادی که به مدت یک سال به تمرینات هوازی پرداختهاند، با افزایش ۲ درصدی در حجم هیپوکامپ مواجه شدند؛ افزایشی که معکوس کردن ۱ تا ۲ سال اثرات ناشی از پیری برآورد میگردد.
علاوه بر آن، یک تحقیق مروری در سال ۲۰۲۵ نشان داد که تمرینات مقاومتی و قدرتی میتواند سطح پروتئین «BDNF» (فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز) را افزایش دهد. این پروتئین مهم به تحریک نوروپلاستیسیتی، بهبود شبکههای ارتباطی مغز و تقویت حافظه فضایی کمک میکند.
۳. به چالش کشیدن مغز با یادگیری دشوار
مغز در مواجهه با وظایف ذهنی چالشبرانگیز، بیشترین تغییرات ساختاری را از خود نشان میدهد. یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ بر روی دانشجویان پزشکی نشان داد که یک دوره فشرده ۱۹ هفتهای مطالعه پیش از امتحانات، حجم هیپوکامپ را به طرز چشمگیری افزایش داده است.
پروفسور ساهاکیان پیشنهاد میکند افراد مهارتی را انتخاب کنند که هنوز در آن تسلط ندارند؛ مانند یادگیری یک زبان جدید، نواختن یک ساز یا یادگیری مهارتهای حرکتی جدید و به صورت هفتگی ۳ تا ۴ جلسه به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه به آن بپردازند؛ زیرا دست زدن به موضوعات ناشناخته میتواند بخشهای مختلف مغز را فعال و تقویت کند.
۴. ترک دخانیات: مهار زوال شناختی و بازسازی نوروشیمیایی
سیگار کشیدن با تخریب عروق خونی، ایجاد التهاب در سطح سیستمیک و افزایش استرس اکسیداتیو، تأثیر منفی بر اکسیژنرسانی مغز دارد. تحلیل دادههای بیوبانک بریتانیا در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد که ارتباطی قوی بین عادت روزانه سیگار کشیدن و کاهش حجم کلی مغز وجود دارد.
۵. رژیم غذایی «مایند»: مقابله با التهاب عصبی
چاقی شکمی و تجمع چربی در دوران میانسالی به طور مستقیم با آتروفی قشر مغز و افزایش خطر ابتلا به زوال عقل ارتباط دارد. رژیم غذایی مایند، که ترکیبی از رژیم مدیترانهای و برنامه کنترل فشار خون (DASH) محسوب میشود، راه حلی علمی برای مقابله با این تهدیدها ارائه میکند. این الگوی غذایی بر پایه مصرف سبزیجات برگ سبز، مغزها، غلات کامل، حبوبات، انواع توتها و ماهیهای چرب سرشار از امگا-۳ است و در عوض مصرف گوشت قرمز و غذاهای فرآوریشده را محدود میکند.
در نهایت، شواهد تجربی و بالینی به ما یادآوری میکند که آسیبهای مغزی ناشی از پیری و عادات مضر، سرنوشتی حتمی و غیرقابل برگشت نیستند. مغز انسان حتی در دوره میانسالی توانایی خارقالعادهای برای ترمیم، ایجاد اتصالات نوین و احیای بافتهای از دست رفته دارد. دستیابی به این بازسازی نیازمند اتخاذ تصمیمات آگاهانه است و هر زمان که این اقدامات صورت پذیرد، مغز با سرعتی مثبت واکنش نشان داده و فرآیند نوسازی را آغاز خواهد کرد.