توزیع ۲۰۰ برج در زمینه گسلهای پویای تهران/تضاد میان منافع مالی و استانداردهای ایمنی
دکتر مهدی زارع در گفتوگویی با ایسنا، به بررسی لرزهخیزی کشور ایران پرداخته و اظهار داشت: مناطقی که شامل شهرهای ایران میشوند، بهویژه طی هشت دهه گذشته، در نزدیکی بسیاری از گسلهای فعال و زلزلهخیز توسعه یافتهاند، بهنحوی که این گسلها نه تنها از کنار پرجمعیتترین شهرهای کشور عبور میکنند، بلکه در مواردی از درون آنها نیز میگذرد. تجارب بهدست آمده از زمینلرزههای مخرب تاریخی، از جمله زمینلرزههای طبس در سال ۱۳۵۷، منجیل در سال ۱۳۶۹، بم در سال ۱۳۸۲ و سرپل ذهاب در سال ۱۳۹۶، نشاندهنده همپوشانی مناطق مسکونی با نواحی گسلی و تشدید فاجعههای انسانی و مالی ناشی از قرارگیری جمعیت در نزدیکی این پهنهها است.
وی با طرح این سوال که آیا تغییرات جمعیتی ایران تا سال ۱۴۱۵ خورشیدی باعث کاهش یا افزایش این معرضیت خواهد شد، ادامه داد: شواهد موجود نشان میدهد که برنامهریزیهای شهری و توزیع جغرافیایی جمعیت نه تنها به دور از گسلها نبوده، بلکه در بسیاری از موارد به سمت نواحی با خطر بالاتر تمایل پیدا کرده است.
زارع بیان کرد که بر اساس پیشبینیهای انجام شده توسط مرکز آمار ایران، جمعیت کشور تا سال ۱۴۲۸ به حداکثر خود رسیده و به میزان تقریبی ۹۴.۵ میلیون نفر خواهد رسید. این مطلب به روشنی بیانگر این است که در افق ۱۴۱۵، رشد جمعیت در ایران همچنان ادامه پیدا خواهد کرد — هرچند با سرعتی آرام — و بار فشار بر روی زیرساختها و فضاهای شهری تداوم خواهد یافت. نرخ رشد جمعیت کشور در مقطع ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ به ۰.۷۲ درصد کاهش پیدا کرده است، اما این افت نرخ به معنای کاهش مطلق تعداد جمعیت نیست.
رئیس مرکز ملی پیشبینی زلزله پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله تاکید کرد که روند شهرنشینی در ایران همچنان رو به افزایش است و افزود: براساس آمار سرشماری سال ۱۳۹۵، حدود ۷۴ درصد از جمعیت کشور در مناطق شهری ساکن بودند و برآوردها حاکی از این است که این نسبت تا سال ۱۴۱۵ به حدود ۸۰ درصد نزدیک خواهد شد. این افزایش شهرنشینی با تمرکز جمعیت در کلانشهرها و حاشیههای آنها همراه بوده و این نواحی، در بسیاری از موارد، نزدیک به گسلهای فعال رشد کردهاند.
ساخت برجها بر روی گسلها
زارع خاطرنشان کرد که در حال حاضر حدود هزار برج بالای ۱۲ طبقه در تهران موجود است و تقریباً ۱۰۰ برج بهطور دقیق بر روی گسلهای فعال بنا شدهاند. این ساختوسازها عمدتاً در نواحی یک و ۲۲ تهران متمرکز بوده و در زمان طراحی و پیریزی، این اقدامات معمولاً قانونی تلقی شدهاند. پروژه هتل ولنجک (که به عنوان «اسپیناس پالاس ۳» نیز شناخته میشود) نمونهای از ساختوسازهای بلندمرتبه در حریم گسل فعال شمال تهران به شمار میآید. این پروژه در منطقه یک تهران، در ولنجک، در بلوار دانشجو، با مساحت حدود ۶,۶۶۷ مترمربع به منظور احداث دو برج ۴۳ طبقه (که هرکدام شامل ۳۰ طبقه روی زمین و ۱۳ طبقه زیرزمین است) طراحی شده است.
رئیس مرکز ملی پیشبینی زلزله پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، ادامه داد: نکته اصلی در مورد این پروژه، قرارگیری آن بهطور دقیق بر روی خط گسل فعال «شمال تهران» است. بر اساس مصوبه سال ۱۳۹۸ شورای عالی شهرسازی و معماری، ساخت و ساز ساختمانهای ۱۲ طبقه و بالاتر در حریم گسلهای فعال تهران ممنوع اعلام شده است. هرچند دستورالعملهای دیگر، حداکثر ارتفاع مجاز در این مناطق را به بین ۶ تا ۸ طبقه محدود کردهاند. با وجود این محدودیتها، در اسفند ۱۴۰۰ با صدور مجوز ساخت توسط کمیسیون ماده پنج شهرداری، اجرای پروژه آغاز شد.
وی همچنین اشاره کرد که شورای عالی شهرسازی و معماری در جلسه بهمن ۱۴۰۳ خود با ساخت این دو برج مخالفت کرده و خواستار بررسی مجدد موضوع شد. با وجود این اعتراضات قانونی و کارشناسی، عملیات گودبرداری در این پروژه آغاز شده و عمق گود به حدود ۳۰ متر میرسد. در حالی که سطح زیرین اجرای پروژه بالاتر از رقوم ۱۸۰۰ متر قرار دارد که خود نشاندهنده عبور از خط ممنوعیت ساخت و ساز در ارتفاع بیشتر از ۱۸۰۰ متر است.
این پروژه را میتوان نمونهای از تضاد میان منافع اقتصادی پروژههای بزرگ و اصول ایمنی در مدیریت شهری تلقی کرد و افزود: این موضوع نشاندهنده این است که چگونه میتوان با استفاده از ابزارهایی مانند کمیسیون ماده ۵، مجوز ساخت سازهای را در منطقهای صادر کرد که بهطور مستند در ناحیه گسل فعال واقع شده و قوانین بالادستی آن را منع کردهاند. خطر عمده در این حالت این است که در صورت فعال شدن گسل شمال تهران، این سازه نه تنها به دلیل لرزش شدید، بلکه به خاطر گسیختگی مستقیم سطح زمین زیر آن، در معرض نابودی کامل قرار خواهد گرفت و الگویی خطرناک را برای سایر پروژههای ساختمانی ایجاد خواهد کرد.
اقدامی در تضاد با تصمیمات مرکز تحقیقات مسکن
زارع تصریح کرده است: علاوه بر این، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز اعلام کرده که حدود ۲۰۰ برج بلندمرتبه در حریم گسلهای تهران واقع شدهاند. این آماره نشان میدهد که بخش بزرگی از سرمایهگذاری در ساخت و ساز بلندمرتبه کشور در خطرناکترین نقاط انجام شده است. از سال ۱۳۹۸، با ابلاغ نقشههای حریم گسل از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری، ساخت و ساز در این نواحی به شدت با محدودیت مواجه شده است. بر اساس این مصوبه، هرگونه ساخت و ساز بلندمرتبه (۱۲ طبقه و بالاتر) در حریم گسلهای فعال ممنوع شده است.
وی افزود: در عمل، حداکثر ارتفاع مجاز برای ساخت و ساز در حریم گسلهای فعال تهران به ۶ طبقه محدود شده است. با این حال، موارد متعدد تخلف و صدور مجوز برای پروژههای بلندمرتبه در این مناطق گزارش شده است.
تمرکز جمعیتی در اطراف سازههای پرخطر
رئیس مرکز ملی پیشبینی زلزله پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با اشاره به اینکه برای تخمین جمعیت ساکن در این برجها تا سال ۱۴۱۵، باید دو سناریوی مختلف را مدنظر داشت، تصریح کرد: اگر روند فعلی بدون نفوذ مؤثر بر ساخت و ساز در حریم گسلها ادامه یابد و نیز با لحاظ رشد شهرنشینی و افزایش تقاضا برای مسکن در کلانشهرها، تعداد برجهای مکانیابی شده بر روی گسلها ممکن است افزایش یابد. با احتساب میانگین ۲۰۰ تا ۳۰۰ واحد مسکونی در هر برج و با فرض هر خانواده شامل حدود ۳ نفر، هر برج میتواند میزبان ۶۰۰ تا ۹۰۰ نفر باشد. اگر تعداد برجها در تهران از ۱۰۰ به حدود ۲۰۰ عدد برسد، جمعیتی بین ۱۲۰ تا ۱۸۰ هزار نفر فقط در این سازهها ساکن خواهند شد.
وی افزود: در سناریوی دوم، در صورت تحقق محدودیتها، و اگر بهطور دقیق ممنوعیت ساخت و ساز بلندمرتبه در نواحی گسلی پیادهسازی شود، فرآیند ساخت برجهای جدید متوقف خواهد شد. در این صورت، جمعیت ساکن در برجهای موجود به حالت ثابت باقی مانده و رشد چندانی نخواهد داشت. نکته اساسی اینجاست که برجهای بلند در حریم گسل در صورت وقوع زلزله با مشکلات مضاعفی مواجه خواهند شد. مطالعات نشان میدهد که ساختمانهایی که دارای اشکالات هندسی هستند، آسیبپذیری به مراتب بیشتری نسبت به بار لرزهای دارند. این مسأله در مورد سازههای بلند که دوره ارتعاش آنها با دوره غالب جنبش زمین در نزدیکی گسل همنوا باشد، میتواند به تشدید پاسخ منجر شود.
این محقق در زمینه مخاطرات تأکید کرد: علاوه بر این، تجربه نشان داده که ساختمانهای بلند در مجاورت گسلها چالشهای جدی برای مدیریت بحران ایجاد میکنند؛ زیرا تخلیه اضطراری و امدادرسانی و اسکان موقت در چنین سازههایی بسیار دشوارتر از ساختمانهای کوتاه است.
زارع تصریح کرد: با فرض ادامه روند فعلی، تا سال ۱۴۱۵، احتمال وجود ۱۰۰ تا ۲۰۰ برج بلندمرتبه در پهنه گسلهای فعال کلانشهرها به ویژه تهران وجود دارد که میتوانند محیطی را برای حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار نفر فراهم آورند. این جمعیت تنها بخش کوچکی از ساکنان مناطق پرخطر به شمار میرود، اما به سبب تراکم بالای ساکنان در هر سازه و دشواری در تخلیه، در صورت وقوع زلزله، بالاترین ریسک جانی را متحمل خواهند شد.
انتهای پیام