پایتخت شگفتانگیز لوبیا؛ مزارعی که با مصرف کمتر آب، بهرهوری بیشتری دارند
خبرگزاری مهر- گروه استانها: نور طلایی صبحگاهی که بر زمینهای کشت لوبیا در ازنا میتابد، تنها یک خاک زراعی نیست؛ بلکه ردیفهای منظم بوتهها، کپههای منتظم به وجود آمده با ماشینآلات، سیستمهای آبیاری و کشاورزانی که ثمره زحمات چند ماهه خود را با دقت نظارهگر هستند، تجسمی از بخشی از اقتصاد کشاورزی استان لرستان را به تصویر میکشد؛ اقتصادی که به طرز چشمگیری به یک محصول وابسته است: لوبیا.
لوبیا در لرستان به هیچوجه محصولی عادی در بین دهها ماده غذایی نخواهد بود. این محصول در سبد غذایی مردم دارای اهمیت بسیاری است و برای تعدادی از کشاورزان منطقه، اساس درآمد و معیشت به شمار میآید. بنابراین، زمانی که درباره سطح زیر کشت، میزان برداشت، استفاده از بذرهای اصلاحشده یا کاهش مصرف آب در مزارع لوبیا سخن به میان میآید، در واقع به مسائل اقتصادی و زیستمحیطی اشاره داریم که مستقیماً بر آینده کشاورزی این استان تأثیرگذار است.
شهرستان ازنا در این خصوص نقش منحصر به فردی دارد؛ مکانی که بخش عمدهای از تولید لوبیای لرستان در آن متمرکز شده است و به گفته مسئولان جهاد کشاورزی، این شهرستان با داشتن هزاران هکتار منابع زراعی، به اصلیترین مرکز تولید این محصول در سراسر کشور تبدیل شده است.
اما ماجرای لوبیا در لرستان به صرف افزایش تولید محدود نمیشود. موضوع امروز، تولید بیشتر نیست، بلکه این است که کشاورزان بتوانند با مصرف کمتر آب، مدیریت بهینهتر هزینهها و عملکرد بالاتر، محصولی باکیفیت عرضه کنند. این ضرورت موجب شده که رویکردهای جدید در بخش کشاورزی استان به سمت "افزایش بهرهوری" تغییر مسیر دهند.
ازنا؛ مکانی که لوبیا جزئی از هویت کشاورزی به شمار میآید
صادق رحمتی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان ازنا در گفتگو با خبرنگار مهر، به اهمیت این محصول در الگوی کشت منطقه اشاره میکند و از لوبیا بهعنوان یکی از محصولات کلیدی و راهبردی این شهرستان یاد میکند.
به گفته رحمتی، ازنا با ۸ هزار و ۵۰۰ هکتار سطح زیرکشت لوبیا، حدود ۵۵ درصد تولید لوبیای استان لرستان را تشکیل میدهد و همین مقدار، نشاندهنده موقعیت ویژه این شهرستان در تولید این محصول است.
این سطح زیرکشت زمانی ارزش اقتصادی خود را بهتر نشان میدهد که در نظر بگیریم بخش عمدهای از فعالیتهای کشاورزان منطقه شامل زنجیرهای از عملیات آمادهسازی، تهیه بذر، کاشت، آبیاری، نگهداری، برداشت و فروش محصول است. بنابراین، لوبیا تنها یک محصول در مزرعه نیست؛ بلکه بخش مهمی از اقتصادی روستاها و کسبوکارهای محلی را شکل میدهد.
رحمتی بر این باور است که یکی از عوامل کلیدی حفظ این موقعیت، دانش و تجربیات کشاورزان محلی است.
او همچنین پیشبینی میکند که امسال بیش از ۲۴ هزار تن انواع لوبیای باکیفیت از این منطقه برداشت و به بازار عرضه خواهد شد.
این آمار ازنا را در موقعیتی قرار میدهد که کوچکترین تغییر در شیوه تولید، مصرف آب، هزینهها یا کیفیت بذر میتواند تأثیرات قابل توجهی بر عملکرد هزاران هکتار از زمینهای زراعی بگذارد.
۲۴ هزار تن محصول؛ پشت این عدد چه شگفتیها نهفته است؟
عدد ۲۴ هزار تن در نگاه نخست تنها یک پیشبینی تولید به شمار میآید، اما در پس آن ماهها تلاش طاقتفرسا و کوشش کشاورزان نهفته است. موفقیت در تولید لوبیا وابسته به مجموعهای از عوامل است و نمیتوان تنها به میزان زمین زیر زراعت توجه کرد.
کیفیت بذر، روشهای کشت، تغذیه گیاه، مدیریت آب، کنترل هزینههای تولید و در نهایت زمان و شیوه برداشت همه و همه بر عملکرد مزارع تأثیرگذار هستند.
از این رو، تأکید مسئولان جهاد کشاورزی لرستان بر افزایش تولید در واحد سطح به جای توسعه بیرویه سطح زیر کشت، معنیدارتر میشود.
رحمتی مدیر جهاد کشاورزی ازنا نیز این موضوع را محور سیاستهای جدید کشاورزی استان میداند. به گفته وی، کشاورزی امروز تغییرات اساسی کرده است و محدودیتهای منابع آبی، نوسانات هزینههای تولید و تغییرات اقلیمی، ادامه روندهای سنتی را دشوار کرده است.
وی بر این نکته تأکید دارد که راهبرد اصلی جهاد کشاورزی لرستان نه تنها افزایش سطح زیر کشت است، بلکه باید بر افزایش عملکرد در واحد سطح، مدیریت مصرف نهادهها، و کاهش نیاز آب تأکید صورت گیرد.
در واقع، توسعه زمینهای زراعی دیگر تنها به افزایش هکتارهای زیر زراعت محدود نمیشود؛ بلکه هر هکتار باید بتواند با مصرف منابع کمتر، محصول بهتری تولید کند.
کشاورزی لرستان در جاده دوگانه سنت و بهرهوری
سالها کشاورزی سنتی بر پایه تجربیات کشاورزان گردیده است؛ تجربهای که همچنان یکی از مهمترین داراییهای نقاط کشاورزی لرستان است. اما با تغییرات اقلیمی و محدودیتهای منابع طبیعی، قوانین پیشین دیگر کارایی ندارد.
امروزه کشاورزان برای ادامه تولید، علاوه بر تجربه، به ابزارهای روز و فناوری نیاز دارند.
در مزارع لوبیای لرستان، این تغییر را میتوان در استفاده از دستگاههای کشاورزی، توسعه روشهای آبیاری پیشرفته و استفاده از بذرهای اصلاحشده و توجه به تغذیه گیاه مشاهده کرد.
ندا محمدیپور، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در مورد اقدامات انجام گرفته در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با خبرنگار مهر صحبت میکند و میگوید حرکت به سمت کاشت مکانیزه یکی از محورهای کلیدی برنامههای این حوزه بوده است.
به گفته وی، کشت مکانیزه لوبیا در سطحی حدود ۱۱ هزار هکتار انجام گرفته و توسعه کاشت با دستگاههای دو و چهار ردیفه همزمان با شکلگیری پشتهها، در سطح ۳۵۰۰ هکتار به مرحله اجرا درآمده است.
این تغییر در روشهای کاشت، بیشتر از یک جابهجایی در نیروی انسانی به ابزارهاست؛ هدف اصلی، افزایش دقت در عملیات، مدیریت بهتر زمین و نهادهها و ایجاد شرایط بهتر برای مراحل ادامه تولید است.
۱۵ دستگاه؛ گام کوچک برای مکانیزهکردن هزاران هکتار
از جمله چالشهایی که در مسیر مکانیزاسیون وجود دارد، دسترسی کشاورزان به تجهیزات مناسب است. خرید ماشینآلات کشاورزی برای بسیاری از بهرهبرداران هزینهبردار است و لذا مدلهای مشارکتی میتواند به ورود ماشینآلات جدید به چرخه تولید کمک کند.
محمدیپور از تأمین ۱۵ دستگاه کاشت دو و چهار ردیفه با استفاده از اعتبارات استانی و ملی خبر میدهد.
به گفته وی، این دستگاهها به صورت مشارکتی خریداری شدهاند و مقرر است تا در توسعه مکانیزاسیون و بهبود کارآیی کاشت لوبیا مؤثر باشند.
در مقیاس ۱۱ هزار هکتار کشت مکانیزه، ۱۵ دستگاه شاید در نظر اول عدد قابل توجهی به نظر نیاید، اما اهمیت آن در تغییر تدریجی الگوی تولید نهفته است؛ تغییری که اگر با آموزش، تأمین تجهیزات و حمایت از کشاورزان همراه شود، میتواند به ایجاد روشهای نوین در سطح وسیعتر منجر گردد.
در این مورد، مکانیزاسیون بیشتر بهعنوان ابزاری برای رسیدن به کشاورزی دقیق و کمهزینه شناخته میشود.
بذر اصلاحشده؛ آغاز سفر از دل دانه
هر محصول پیش از ظهور در زمین، از یک دانه آغاز میشود. در مورد لوبیا، کیفیت بذر به عنوان یکی از حلقههای حیاتی زنجیره تولید به شمار میرود.
مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان از تأمین حدود ۱۲۰ تن بذر اصلاحشده انواع لوبیا توسط شرکت تولیدکننده بذر دستچین ازنا خبر میدهد.
در مزارع استان، ارقام متنوعی از لوبیا مورد بهرهبرداری قرار میگیرند؛ از لوبیای قرمز یاقوت و دادفر تا لوبیای چیتی کوشا و محلی خمین و همچنین لوبیای سفید الماس.
در کنار این ارقام، تعدادی از انواع معرفیشده توسط بخش تحقیقاتی استان نیز در برنامه توسعه کشت قرار گرفتهاند؛ از جمله چیتی پگاه و رنگین، قرمز صبا و حنا و سفید زمرد.
تنوع ارقام یک مزیت اصلی برای تولید به شمار میآید، زیرا کشاورزی نمیتواند با یک روش واحد اداره گردد. وجود اختلاف در شرایط مزرعه، نیازهای بازار و ویژگیهای تولید، اهمیت انتخاب رقم مناسب را دوچندان میکند.
از این منظر، حرکت از بذرهای سنتی به سمت انتخاب ارقام اصلاحشده با هدف تولید علمی و دانشمحور در لوبیا لرستان بهعنوان یکی از مراحل کلیدی تلقی میشود.
تغذیه گیاه؛ بخش مهمی از برنامه
تولید محصول در نهایت به کاشت بذر ختم نمیشود. پس از سبز شدن گیاه، مدیریت تغذیه اهمیت زیادی در رشد و کیفیت محصول ایفا میکند.
محمدیپور از اجرای برنامهای برای استفاده از کودهای ریزمغذی در سطح حدود شش هزار هکتار از مزارع لوبیای استان خبر میدهد.
هدف از این اقدام، مدیریت بهینه نهادههای کودی و کمک به رشد گیاه و ارتقاء کیفیت محصول است.
اهمیت این موضوع در شرایط تحولی کشاورزی به شکل قابل توجهی افزایش مییابد؛ زیرا مصرف زیاد نهاده به معنای افزایش تولید نیست. هدف، مصرف بهینه و متناسب با نیاز گیاه است.
به همین دلیل، کشاورزی موثر به جای تمرکز روی افزایش میزان نهادهها، به بهکارگیری دقیقتر از آنها پرداخته و این رویکرد میتواند علاوه بر کنترل هزینههای تولید، از مصرف بیمورد منابع نیز جلوگیری کند.
۴۸ هزار تن؛ سهم لرستان از بازار لوبیا
نامدار صیادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفتگو با خبرنگار مهر به نقش برجسته این محصول در اقتصاد کشاورزی استان اشاره میکند.
به گفته وی، سطح زیرکشت لوبیای استان به ۱۵ هزار و ۶۰۰ هکتار رسیده و تولید سالانه حدود ۴۸ هزار تن لوبیا موجب شده تا لرستان با اختلافی اندک در جایگاه دوم تولید شغف این محصول در کشور قرار گیرد.
این جایگاه، اهمیت برنامهریزی برای تولید لوبیا را دوچندان میکند. استانی که سهمی بزرگ در تولید یک محصول دارد باید مؤلفههای تولید آن را نیز به دقت مورد توجه قرار دهد.
در شرایط کنونی، موضوع آب به یکی از بحثبرانگیزترین مسائل تبدیل شده است.
نبرد خاموش بر سر هر قطره آب
بدون آب، کشاورزی ناممکن است، اما امروزه بیش از هر زمان دیگری سوال این است که چگونه باید از آب به بهترین نحو استفاده کرد.
این پرسش در مزارع لوبیا اهمیت ویژهای دارد. صیادی میگوید که مسئله بهرهوری آب در مزارع روغنزیتون یکی از محورهای اصلی تحت نظارت جهاد کشاورزی استان است.
بر اساس توضیحات رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، حدود شش هزار هکتار از زمینهای زیر کشت لوبیا در استان مجهز به سیستمهای آبیاری مدرن شدهاند.
نتیجه این اقدام، صرفهجویی ۵۰ درصدی مصرف آب در این اراضی است؛ رقمی که به گفته صیادی، مجموع صرفهجویی ایجادشده را به بیش از ۳۶ میلیون مترمکعب میرساند.
این عدد وقتی ملموستر میشود که آن را با هم مقایسه کنیم. صیادی میگوید هر هکتار مزرعه لوبیا در شیوه سنتی به طور متوسط حدود ۱۲ هزار مترمکعب آب نیاز دارد، در حالی که با استفاده از روشهای نوین و آبیاری تحت فشار، این میزان به حدود شش هزار مترمکعب در هر هکتار کاهش مییابد.
به سادگی میتوان گفت که با این روش، نیاز آبی هر هکتار تقریباً به نصف میرسد.
۳۶ میلیون مترمکعب؛ آبی که میتوان به صرفهجویی مبدل ساخت
زمانی که صحبت از صرفهجویی آب در کشاورزی به میان میآید، اعداد آنقدر بزرگ هستند که درک ابعادشان دشوار میگردد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان برای قابل فهمتر شدن میزان آب صرفهجویی شده، آن را تقریباً معادل ظرفیت آبگیری سد «ایوشان» در شهرستان خرمآباد توصیف میکند.
این مقایسه به خوبی نشان میدهد که تغییر در شیوه آبیاری بیشتر از یک عمل فنی در سطح مزرعه است؛ تغییرات کوچک در سطح وسیع میتواند به صرفهجوییهای قابل توجهی در مقیاس استانی منجر شود.
البته بهرهوری آب تنها به بهکارگیری وسایل آبیاری محدود نمیشود. انتخاب زمان مناسب برای آبیاری، مدیریت خاک، استفاده هوشمند از نهادهها، شیوههای کشت و حتی انتخاب رقم مناسب همگی بر میزان مصرف آب تأثیرگذار خواهند بود.
بنابراین، اگر هدف حفظ تولید لوبیا در سالهای آتی باشد، توسعه آبیاری نوین باید در کنار سایر اجزای کشاورزی بهرهور پیگیری شود.
دانش کشاورز؛ عنصر فراموشنشدنی این معادله
در تمامی این تحولات، یک فاکتور به طور مداوم در کانون مزرعه قرار دارد: خود کشاورز.
دستگاههای کشت، بذرهای اصلاحشده و تکنیکهای آبیاری مدرن بدون توانمندی و آگاهی کشاورز نمیتوانند تحول خاصی ایجاد کنند. در عین حال، تجربه کشاورز در شرایط جدید باید با دانش فنی و تکنولوژیهای روز آمیخته گردد.
صیادی اعتقاد دارد که شناخت و تجربه بومی کشاورزان منطقه، یکی از مهمترین سرمایههای تولید لوبیا در ازنا به شمار میآید.
وی ضمن تقدیر از کارشناسان و مروجان کشاورزی، پیشرفت روشهای مدرن را به عنوان نشانهای از نفوذ بیشتر دانش در میان کشاورزان تفسیر میکند.
پس به این ترتیب، آینده لوبیای لرستان به هیچ وجه منحصر به ماشینآلات یا ارقام اصلاحشده نیست، بلکه در ارتباط و پیوند نزدیک بین تجربه کشاورز و دانش نوین کشاورزی رقم خواهد خورد.
پایان مسیر در افزایش هکتارها نیست
لرستان امروزه بهعنوان یکی از نقاط برجسته تولید لوبیا در کشور شناخته میشود؛ استانی با ۱۵ هزار و ۶۰۰ هکتار سطح زیرکشت و تولید تقریباً ۴۸ هزار تن که بخش عمدهای از این ظرفیت در شهرستان ازنا متمرکز شده است.
از جانب دیگر، ازنا با ۸ هزار و ۵۰۰ هکتار سطح زیرکشت و پیشبینی تولید بیشتر از ۲۴ هزار تن، محوریترین نقش خود را در این زنجیره حفظ کرده است.
با این حال، آینده این محصول نمیتواند تنها بر اساس آمار هکتارها و تنهای تولید شده اندازهگیری شود.
موضوع اصلی این است که هر هکتار زمین چه میزان محصول با کیفیت روی تولید میکند و کشاورز برای هر کیلو محصول چه مقدار هزینه صرف میکند و در نهایت چه سودی عایدش میشود.
در نهایت، آینده لوبیای لرستان نه تنها در توسعه بیمحابای سطح زیر کشت، بلکه در چیزهایی است که از دل یک مزرعه ساده آغاز میشود: تولید بیشتر هر دانه، با آب کمتر و ارزش اقتصادی به مراتب بالاتر.