چگونه از چرخه سختگیرانه و خستهکننده تمیزکاری رهایی پیدا کنیم؟
عاطفه عربی در گفتوگو با ایسنا، اظهار داشت: هنگامی که فرد در چنگال افکار وسواسی گرفتار میشود، معیارهای او به تدریج به مراتب دشوارتر میگردد و توانایی کنترل افکارش را از دست میدهد. در چنین وضعیتی، اقدام به تمیزکاری دیگر بهعنوان یک رفتار آرامشبخش تلقی نمیشود، بلکه به یک مکانیزم دفاعی برای فرار از اضطراب تبدیل میشود؛ وضعیتی که فرد را از مواجهه با مساله واقعی دور کرده و در درازمدت موجب تحلیل انرژی جسمی و روانی شده و استرس مزمن را ایجاد میکند.
وی ادامه داد: یکی از برجستهترین نشانهها، ناتوانی در تحمل بینظمیهای طبیعی و گذرا است؛ بهعنوان مثال، وقتی که خانه بهعلت حضور یک کودک یا مهمان کمی نامرتب میشود، فرد به جای لذت بردن از آن لحظه دچار اضطرابی شدید شده و احساس میکند که باید به سرعت همهچیز را مرتب کند. این چرخهی ویرانگر احساس ناکافی بودن و خودانگاره منفی را تقویت مینماید و فرد را در دام «کمالگرایی و اهمالکاری» گرفتار میسازد؛ بهطوریکه با افزایش زمان نظافت (بهعنوان مثال از ۴ ساعت به ۶ ساعت)، حتی از همان ۵ دقیقه آرامش موقتی که قبلاً داشت، نیز محروم میگردد.
این روانشناس با بیان خطرات رفتارهای تکراری و اعتیادی، تاکید کرد: صرف انرژی و زمان مداوم برای انجام کارهای اجباری باعث میشود فرد در برابر کوچکترین تعارضات روزمره زندگی، طاقت خود را از دست بدهد و با پرخاشگری و طغیانی نسبت به شرایط واکنش نشان دهد. بهعلاوه، استمرار این فشار روانی میتواند بستر بروز بیماریهای روانتنی (سایکوسوماتیک) و آسیبهای جدی به روابط اجتماعی را فراهم آورد.
عربی خاطرنشان نمود: این رفتار مختص تمیزکاری نیست و میتواند در دیگر جنبههای زندگی نیز نمود پیدا کند. بنا براین ضروری است که فرد با تحلیل روانی به درک این خودآگاهی برسد که سرچشمه رفتار او کدام ترس، طرحواره یا افکار خودآیند است؟ آیا این اقدام یک مواجهه سالم است یا صرفاً بهعنوان یک فرار و جبران افراطی عمل میکند؟ آشنایی با این الگوها، نخستین گام به سوی بازپسگیری کنترل درونی و بازسازی اعتمادبهنفس و روابط سالم است.
به گفته وی، برای جلوگیری از افتادن در دام کمالگرایی و اهمالکاری، باید قاعده «به اندازه کافی خوب» را بهجای نگرش «همه یا هیچ» به کار بریم. بهجای تمیزکاری طاقتفرسا در تمامی بخشهای خانه، کافیست یک محدودیت زمانی تعریف شده مثل ۱۵ دقیقه در روز با زمان شروع مشخص (مثلاً هر روز ساعت ۱۰ صبح) در نظر گرفته شود. تمرکز بر نقاط کلیدی همچون اتاق خواب یا میز کار میتواند از نظر بصری آرامش ذهنی ایجاد کند و ادامه دادن این روند بهصورت روزانه اثر بیشتری نسبت به ساعتها نظافت وسواسی خواهد داشت.
این روانشناس افزوده است: در این مسیر، جایگزینی تشویق مثبت بهجای سرزنش و تقویت منفی نقشی کلیدی ایفا میکند؛ بدین معنا که فرد باید پیشرفتهای کوچک و واقعبینانه روزانه خود را ببیند و به خود پاداش داده و احساس خودکارآمدی را درونی کند. همچنین لازم است توجه شود که آیا تمیزکاری واقعاً برای ایجاد لذت و آرامش است، یا با مشاهده کوچکترین بینظمی، افکار آزاردهنده و رنجآور به ذهن هجوم میآورد.
عربی در راستای اهمیت ریشهیابی رفتارهای جبرانی تاکید کرد: اگرچه نظم در شخصیت و خودباوری اثرات مثبتی دارد، اما فرد باید از خود بپرسد تمایل به نظم افراطی ناشی از کدام کمبود یا بهعنوان جبران چه اضطرابی میباشد؟ آیا صدای والدین سختگیرش در درون او تکرار شده و این رفتار بهدلیل جلب توجه دیگران شکل گرفته است؟.
وی ادامه داد: آگاهی از این تله تاییدطلبی به فرد کمک میکند تا از قربانی شدن در دام الگوهای آسیبرسان گذشته جلوگیری کند، بنابراین با تغییر منبع کنترل از بیرونی به درونی و تکیه به خودآگاهی، میتوان به طور سالم و خودحمایتگر، نظم را به خدمت به سلامت روان و آرامش زندگی درآورد.
نظم؛ ابزاری در جعبه مهارتهای روانشناختی
این روانشناس در ادامه به اهمیت نظم در سلامت روان اشاره کرد و گفت: ما باید نظم را در کنار سایر مهارتها، یکی از ابزارهای اصلی در جعبهابزار روانشناختی خود بدانیم. در کنار این مهارت، پیشنهاد میشود به تمرین «خود شفقتورزی» پرداخته شود، بدین ترتیب که از خودمان بپرسیم که چگونه با بدن، ذهن و کمالگرایی خود رفتار میکنیم؟.
وی توضیح داد: بسیاری از ما به دام کمالگرایی گرفتار شده و به آن وابستهایم. بهگونهای که اگر لحظهای به استراحت بنشینیم یا با فرزند خود گفتوگو کنیم، بلافاصله به خود میگوییم که وقتم به بطالت میگذرد یا میتوانستم از آن لحظه برای مرتب کردن یخچال بهره ببرم. این نگرش سختگیرانه در نهایت به آسیب به روابط بینفردی و سلامت روان ما میانجامد. بنابراین بهخود یادآوری کنید که باید با خود مهربانتر باشید و خود شفقتورزی را با جدیت تمرین نمایید.
به گفته این روانشناس، ذهنآگاهی به ما کمک میکند تا الزامات فکری خود را شناسایی کنیم. ذهن بهطور مداوم با این جملات فشار میآورد که اگر این کار را انجام ندهی، زن خوبی نیستی و یا اگر بر اساس معیارهایی که مشخص شده رفتار نکنی، مرد خوبی نیستی. مسئولیت ما این است که با آگاهی و حضور در لحظه الگوهای فکری را بازنگری کنیم.
اتاق خواب؛ پناهگاه آرامش ذهن
عربی تصریح کرد: تاثیر بینظمی بصری در اتاق خواب بر کیفیت خواب و سلامت روان بسیار ملموس است. اتاق خواب، حیاتیترین مکان برای سلامت روان ماست؛ زیرا آخرین فضایی است که قبل از خواب در آن قرار میگیریم و اولین محل پس از بیداری نیز به آن تعلق دارد. تحقیقات نشان داده است افرادی که روز خود را با مرتب کردن تخت آغاز میکنند، شبها کیفیت خواب بهتری را تجربه میکنند. این نظم ساده به معنای کاهش انباشتگی ذهنی در طول روز و فراهم کردن بستر مناسب برای آغاز فرآیند خواب شبانه است.
اهمیت بهداشت خواب و محیطی ثباتبخش
وی افزود: یک اتاق خواب شلوغ به طور غیرمستقیم بازتابدهنده ذهنی آشفته است. برای داشتن خوابی باکیفیت، باید فضایی پایدار فراهم گردد. بهداشت خواب شامل کنترل دما، نور، صدا و حتی انتخاب مناسب لباس خواب است که ذهن را برای استراحت آماده میکند؛ درست همانطور که پوشیدن لباس رسمی، ذهن را برای کار آماده میسازد. در محیطی آشفته، حتی اگر بدن به شدت خسته باشد، ذهن همچنان بیدار و فعال باقی میماند و این تضاد مانع تجربه خواب عمیق و بازیابی انرژی میشود.
این روانشناس درباره اثر رنگها و مدیریت فیزیولوژیکی بدن مورد بحث قرار داد و خاطرنشان کرد: رنگها در اتاق خواب بهطور قابل توجهی در کاهش ضربان قلب و سطح کورتیزول تاثیر دارند. انتخاب رنگهای آرامشبخش میتواند به کاهش تحریکپذیری ذهن و آرامش جسمی کمک کند. زمانی که محیط خواب آرام باشد، بدن نیز به حالت آرامش میرسد. برعکس، بینظمی محیطی میتواند با ایجاد حس بیثباتی، سطح استرس را افزایش دهد و فرد را در طول روز آسیبپذیر، مضطرب و بیانرژی کند.
عربی بر این نکته تاکید کرد که نظم در محیط، هدیهای ارزشمند به سلامت روان است و نباید به ابزاری برای فرار از افکار یا در دام کمالگرایی گرفتار شد. او تفاوت اصلی را در نوع نگرش و هدف فرد میداند؛ زیرا در کمالگرایی، شخص به واسطه اجبار و برای رهایی از اضطراب، اقدام به ترتیبدهی محیط میکند، اما در پیشرفتگرایی، او با آگاهی و با هدف لذت بردن و ارتقاء کیفیت زندگی به نظمدهی میپردازد.
در پایان، وی عنوان کرد: در نهایت، برای دستیابی به سلامت جسم و روان همواره باید عادتهای مخرب خواب نظیر استفاده از گوشی و وسایل دیجیتال را کنار گذاشت و با جایگزینی رفتارهای آرامشبخش مانند دوش گرفتن یا نوشیدن دمنوش به خود پاداش داد، چرا که خواب سالم زیربنای انرژی روزانه است و نباید تحت تاثیر بینظمی یا فشارهای ذهنی قرار گیرد.
انتهای پیام