واکسن ۴۲ هزار تومانی از مرز یک میلیون عبور کرد
در سالهای اخیر، پایان شهریور ماه همواره با چالشهایی جدی مربوط به دارو، درمان و واکسن همراه بوده است. واکسن آنفلوانزا به نمادی از وضعیت زنجیره تأمین دارو تبدیل شده و هر سال، بحثهای پرفروغی بر سر واردات آن شکل میگیرد. گاهی درباره تعداد دوزهای وارداتی مناقشه است، سال دیگر درباره تخصیص ارز، یک سال دیگر مشکلات تحریمی و انتقال پول مطرح میشود و اکنون هم مسائلی مرتبط با تاخیر در تولیدات از سوی تولیدکنندگان خارجی و توقف تولید داخلی دیده میشود. در دوره زمانی بین سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۵، ارقام مربوط به واردات تغییرات مکرری داشتهاند؛ از یک میلیون و ۸۶۰ هزار دوز در سال ۱۳۹۸ تا وعده ورود ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز در سال ۱۳۹۹ و برنامهریزی برای پنج میلیون دوز در سال ۱۴۰۴. با این حال، مسئلهای که همواره در این سالها ادامهدار بوده، فاصله میان برنامهریزیهای اعلامشده و زمان واقعی توزیع واکسن به مردم است.
به گزارش شرق، در شهریور ۱۴۰۵، در حالی که هنوز واکسن در داروخانهها توزیع نشده، سازمان غذا و دارو از تأمین محمولههایی از چین، روسیه و برخی کشورهای اروپایی خبر میدهد و همزمان اعلام میکند که قیمت محمولههای جدید بیشتر از سالهای قبل خواهد بود. در مقابل، داروسازان از عدم توزیع واکسن خبر میدهند و پیشبینی میشود که قیمت واکسن امسال به حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برسد. این در حالی است که زمانهای طلایی برای تزریق واکسن بهویژه برای گروههای حساس، روز به روز بیشتر به تعویق میافتد.
محمولههای نامشخص واکسن
واکسیناسیون آنفلوانزا در ایران معمولاً از شهریور ماه دوباره خبرساز میشود؛ زمانی که قرار است برای فصل پاییز آمادهسازیها آغاز شود. اما بررسی اخبار هفت سال اخیر نشان میدهد که داستان واکسن هر سال قبل از آغاز فصل بیماری با مسائل دیگری مواجه میشود: یک سال با کمبود جهانی مواجه هستند، سالی دیگر مشکلات انتقال پول وجود دارد، یکسال تحریم مشکلساز میشود، یکسال اختلاف نظر میان واکسنهای داخلی و خارجی مطرح است و هماکنون نیز توقف تولید داخلی و جستوجو برای تأمین واکسن از بازارهای نوین در دستور کار است. آنچه در این سالها تغییر کردهاست صرفاً تعداد دوزهای وارداتی نیست، بلکه قیمتها هم به مسیری متفاوت رفته است. در سال ۱۳۹۹، هنگامی که هنوز ارز ترجیحی مبنای واردات بود، قیمت واکسن در داروخانههای خصوصی حدود ۴۲ هزار تومان بود. در سال ۱۴۰۲، واکسن خارجی هلندی با قیمت ۲۹۶ هزار تومان عرضه شد.
دو سال بعد، همان واکسن وارداتی چهارظرفیتی با قیمت ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان در داروخانهها قرار گرفت. در حال حاضر، در سال ۱۴۰۵، قیمت نهایی محموله جدید هنوز مشخص نشدهاست، اما سازمان غذا و دارو اعلام کرده که قیمت ارزی و ریالی واکسنهای جدید از سالهای الماضية بالاتر خواهد بود. در سال ۱۳۹۸، موضوع واکسن آنفلوانزا بیشتر به تأمین مربوط میشد تا قیمت. در آن زمان، کیانوش جهانپور، سخنگوی وقت سازمان غذا و دارو، اعلام کرده بود که میزان واردات واکسن نسبت به سال گذشته ۳۰ درصد رشد پیدا کرده است.
بر اساس آمارهایی که ارائه شد، در سال ۱۳۹۷ در حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار دوز واکسن به کشور وارد شده بود که ۴۰۰ هزار دوز آن تا پایان زمستان امحا شد. در سال ۱۳۹۸، میزان واردات به یک میلیون و ۸۶۰ هزار دوز افزایش یافت و به گفته جهانپور، واکسن دو هفته زودتر از سال قبل به بازار وارد شد. این اعداد نشاندهنده نکته مهمی است: تمامی افراد نیازی به تزریق واکسن ندارند.
مسئولان وزارت بهداشت تأکید میکردند که واکسن باید در دسترس گروههای در معرض خطر و کسانی که نیاز بیشتری دارند، قرار بگیرد. بنابراین میزان واردات به تنهایی به معنای کمبود یا وفور واکسن نبود؛ موضوع، تناسب عرضه و جمعیت هدف بود. اما سال بعد، شرایط به شدت تغییر کرد؛ سالی که قرار بود ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز واکسن وارد شود. همزمانی بحران کرونا و آنفلوانزا، واکسن آنفلوانزا را به موضوعی حیاتی در حوزه سلامت تبدیل کرد. نگرانی از همزمانی دو بیماری باعث افزایش تقاضا برای واکسن شد و مسئولان از افزایش قابل توجه در واردات خبر دادند.
علیرضا رئیسی، که در آن زمان معاون بهداشت وزارت بهداشت بود، ابراز امیدواری کرد که واکسنها تا پایان شهریور یا اوایل مهر برای مردم آماده شود. او محدودیتهای تولید جهانی را به عنوان یکی از چالشهای اصلی مطرح کرد؛ چراکه در آن زمان کشورها به صورت همزمان به خرید واکسن روی آورده بودند. حتی صحبت از واردات ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز نیز شد که عددی چند برابر واردات سال قبل بود. حیدر محمدی، مدیرکل وقت امور دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، نیز خبر از خرید ۱۰ تا ۱۲ میلیون دوز از برندهای معتبر هلندی و فرانسوی داد.
اما فاصله میان وعدهها و واقعیت خیلی زود نمایان شد. در نهایت تنها حدود ۲.۵ میلیون دوز به شبکه بهداشت و حدود ۶۰۰ هزار دوز هم برای داروخانهها تأمین شد. کیانوش جهانپور بهزودی اعلام کرد که سفارشهای دیگر ایران بهخاطر مشکلات ارزی و تحریمی بارها با موانع بزرگی روبهرو شده است. گزارشهای آن زمان نیز به مشکلات ناشی از تحریم و نیاز به انتقال پول از طریق کشورهای ثالث اشاره داشتند. علی فاطمی، نایبرئیس وقت انجمن داروسازان ایران، نیز در آن زمان نسبت به کمبود واکسن هشدار داد.
این موضوع تنها به ورود واکسن خلاصه نمیشد؛ بلکه مسئله اصلی این بود که چه میزان از این واکسن به داروخانهها میرسد. در سال ۱۳۹۹، نشانههای جدی از یک الگوی تکراری نمایان شد: اعلام یک عدد بزرگ برای تأمین، سپس مواجهه با موانع ارزی و بانکی، و در نهایت کاهش چشمگیری از میزان واکسنهایی که واقعاً به شبکه توزیع میرسید. یک سال بعد، واردات واکسن خارجی همچنان ادامه داشت. حیدر محمدی از تأمین حدود ۲.۵ میلیون دوز خبر داد و هلند و فرانسه به عنوان اصلیترین منابع تأمین واکسن باقی ماندند. اما در بازار، دسترسی به واکسن به مسئله اصلی تبدیل شده بود.
انجمن داروسازان از نبود محمولههای جدید در داروخانهها خبر داد و نسبت به از دست رفتن زمان مناسب برای تزریق واکسن هشدار داد. در این راستا، تاریخ «زمان» به اندازه «تعداد» واکسنها اهمیت پیدا کرد. واکسن آنفلوانزا کالایی نیست که بتوان واردات آن را تا هر زمانی از فصل پاییز به تعویق انداخت و انتظار کارایی مشابهی را داشت. بنابراین، هر تأخیر در واردات و توزیع، عملاً بخشی از فصل مناسب واکسیناسیون را از بین میبرد.
عمر کوتاه واکسن داخلی
در سال ۱۴۰۱، تحولی بزرگ در سیاست تأمین رخ داد: واکسن ایرانی قرار بود سهمی از نیاز بازار را تأمین کند. بهرام دارایی، رئیس وقت سازمان غذا و دارو اعلام کرد که برای آن سال تأمین ۲.۵ میلیون دوز پیشبینی شده که تقریباً یک میلیون دوز آن از تولید داخلی و مابقی از واردات تأمین خواهد شد. این تصمیم تنها یک استراتژی اقتصادی یا صنعتی نبود؛ پس از چندین سال که تأمین واکسن خارجی به مشکلاتی همچون تحریم، انتقال پول و دشواریهای تجارت بینالمللی وابسته بود، تولید واکسن داخلی میتوانست بخشی از این وابستگی را کاهش دهد. اما تولید واکسن یک طرف داستان بود و استقبال بازار طرف دیگر. موضوعی که نهایتاً به یکی از عواملی که منجر به توقف تولید داخلی در سال گذشته شد، تبدیل گردید. سال ۱۴۰۲ شاید آخرین سالی بود که قیمت واکسن آنفلوانزا هنوز زیر ۳۰۰ هزار تومان بود.
محمد پیکانپور، مدیر کل امور دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، اعلام کرد که مجموعاً ۲.۵ میلیون دوز واکسن داخلی و وارداتی تأمین خواهد شد. قیمت واکسن خارجی هلندی ۲۹۶ هزار تومان و واکسن ایرانی ۲۶۳ هزار تومان برآورد شد. واکسن تولید داخل هم با قیمت ۱۸۰ هزار تومان به معاونت بهداشت تحویل داده میشد. در آن زمان، فاصله قیمت واکسن داخلی و خارجی چندان زیاد نبود. اما این وضعیت یک سال بعد تغییر کرد و مشخص شد که مقدار واکسن و تعداد متقاضیان به یکدیگر نمیرسند.
در همین مسیر، سازمان غذا و دارو اعلام کرد که حدود ۲.۱ میلیون دوز مجوز واردات کسب کرده و حدود ۱.۸ میلیون دوز به کشور وارد شده است. در مقابل، هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران، جمعیت متقاضیان که معمولاً در گروههای نیازمند واکسن قرار دارند را حدود سه تا چهار میلیون نفر تخمین زد؛ شامل کادر درمان، سالمندان، کودکان کمسن، زنان باردار و افراد دارای بیماریهای مزمن. همین فاصله عددی، موضوع کمبود را دوباره جدی کرد.
گزارشهایی از کمبود واکسن در داروخانهها منتشر شد و حتی مواردی از فروش واکسن خارج از شبکه رسمی با قیمتهای بالاتر گزارش شد. به این ترتیب، واکسن آنفلوانزا به تدریج از یک کالای بهداشتی عادی به کالایی تبدیل شد که دسترسی به آن برای مصرفکنندگان، علاوه بر زمان، به قیمت و محل عرضه نیز وابسته بود.
آغاز دوران افزایش قیمت واکسن آنفلوانزا
اگر بخواهیم یک نقطه عطف را برای تغییرات اقتصادی در بازار واکسن آنفلوانزا تعیین کنیم، سال ۱۴۰۴ مهمترین گزینه است. در سالهای گذشته، واردات واکسن خارجی با سازوکارهای ارزی حمایتی انجام میشد. اما در سال ۱۴۰۴، واکسنهای وارداتی با استفاده از ارز بازار آزاد تأمین شدند و اثر این تغییر بهوضوح بر قیمت مصرفکننده اثر گذاشت. قیمت واکسن چهارظرفیتی وارداتی در داروخانه نزدیک به ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان تخمین زده شد؛ رقمی که نسبت به ۲۹۶ هزار تومان در سال ۱۴۰۲، بیش از سه برابر افزایش نشان میدهد. هادی احمدی نیز این افزایش قیمت را ناشی از واردات با ارز آزاد دانست. در همان سال، مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، از سیاست تأمین پنج میلیون دوز بر مبنای برنامهریزی خبر داد.
تا اوایل مهر، حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار دوز وارد شده بود و سازمان انتظار داشت که دو میلیون دوز دیگر نیز به کشور وارد شود. از مجموع واکسنهای واردشده، تقریباً یک میلیون دوز به نیروی درمان و گروههای پرخطر و حدود دو تا ۲.۵ میلیون دوز برای داروخانهها در نظر گرفته شده بود. اما افزایش قیمت پایان ماجرا نبود. در شهریور همان سال، هادی احمدی از احتمال افزایش حدود ۱۲۰ هزار تومان دیگری برای محمولههای بعدی خبر داد. اگر این پیشبینی صحیح میشد، قیمت واکسن وارداتی به بیش از یک میلیون و ۴۰ هزار تومان میرسید. چند گزارش نیز حاکی از این بودند که قیمت واکسن در مطبها حتی به حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون تومان رسیده و انجمن داروسازان نسبت به نشت واکسن به مطبها از شبکه داروخانهای هشدار دادند. این تحول، تفاوتی فاحش ایجاد کرد: در سالهای قبلی، مشکل عمدتاً در یافتن واکسن بود، اما از آن زمان به بعد، حالا مسأله تأمین مالی برای خرید واکسن نیز به آن اضافه شده بود.
پایان شهریور و واکسنی که هنوز نیامده است
امسال اما داستان به نقطه جدیدی رسید. اکبر عبداللهیاصل، مدیر کل داروی سازمان غذا و دارو، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که قرارداد تأمین واکسن برای معاونتهای بهداشتی و داروخانهها چند ماه پیش انجام شده بود، اما تولیدکنندگان اصلی، شامل تولیدکنندگان واکسنهای Vaxigrip و Influvac، با تأخیر در تولید و افزایش قیمت مواجه شدند. به گفته او، مشکلات ناشی از تحریمها، مشکلات در انتقال پول و حملونقل نیز این وضعیت را برای ایران پیچیدهتر کرده است.
حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت نیز در حساب ایکس خود نوشت: «امیدوارم از اینکه اینجا صادقانه مینویسم مورد دشنام قرار نگیرد. تقریبا تمام تلاش شرکتهای واردکننده واکسنهای اروپایی Vaxigrip و Influvac تاکنون به نتیجه قطعی نرسیده است. شرایط جنگی سخت است و با وجود سفارش در بهمن ۱۴۰۴، هنوز تأمین و انتقال این واکسنها به سرانجام نرسیده است. خواستم مردم را در جریان بگذارم». در ضمیمه این توییت قیمت این واکسنها معادل ۱۰میلیون و ۹۸۰هزار تومان اعلام شده است. در اوج مشکلاتی که کشور با آن مواجه است برای واردات، تولید داخلی هم به طور کلی متوقف شد تا ظرفیت تأمین واکسن آنفلوانزا در کشور در آستانه شیوع این بیماری به صفر برسد.
چین و روسیه؛ منابع جدید تأمین
در این شرایط، سازمان غذا و دارو به سمت منابع دیگر رفته است. عبداللهیاصل گفته که حدود یک میلیون دوز واکسن برای شبکه بهداشت از منابع مختلف، از جمله چین و روسیه، در حال تأمین است و پیشبینی میشود که این واکسنها از اواخر شهریور و اوایل مهر در اختیار گروههای واجد شرایط قرار گیرد. با این حال، برای داروخانهها پیشنهادهایی از چین، روسیه و چند کشور اروپایی نیز شده، اما در زمان اعلام این خبر هنوز تمامی آنها قطعی نشده بودند. نکته مهم این است که سازمان غذا و دارو صراحتاً اعلام کرده که قیمت ارزی و ریالی این محمولهها نسبت به سالهای گذشته بیشتر خواهد بود. بنابراین حتی پیش از ورود واکسن جدید به داروخانهها، اطلاعرسانی در مورد افزایش قیمت آن صورت گرفتهاست. وضعیت قیمت یکی از بارزترین نشانههای تغییرات بازار واکسن به شمار میرود.
در سال ۱۳۹۹، علی فاطمی، نایبرئیس انجمن داروسازان، قیمت واکسن برای عرضه عمومی را حدود ۴۲ هزار تومان تخمین زده و هشدار داد که اگر واردات با ارز نیمایی انجام شود، قیمت ممکن است به بیش از ۲۰۰ هزار تومان برسد. چهار سال بعد، قیمت واکسن خارجی به ۲۹۶ هزار تومان رسید و در سال ۱۴۰۴، به ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان افزایش یافت. حالا در سال ۱۴۰۵ هنوز مقدار دقیق قیمت محموله جدید اعلام نشده، اما سازمان غذا و دارو میگوید که قیمت آن بیش از گذشته خواهد بود.
تخمین یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برای سال جاری
اگر فقط به روند سال گذشته بنگریم، عبور قیمت از یک میلیون تومان چندان دور از ذهن نیست. با این حال، در حال حاضر عدد رسمی برای قیمت مصرفکننده اعلام نشده و هر عددی که بالاتر از ۹۱۷ هزار و ۵۰۰ تومان باشد، تا زمان اعلام سازمان غذا و دارو صرفاً برآوردی خواهد بود. دکتر هادیپور، داروساز مستقر در تهران در این خصوص میگوید: «هنوز خبری از توزیع واکسن نیست و به نظر نمیرسد که به زودی هم خبری برسد. در واقع، از دید ما که در این حوزه فعالیت داریم، بهنظر میرسد واردات واکسن از کشورهای اروپایی عملاً غیرممکن شده است. باید بررسی کرد که در روزهای آتی چه پیش خواهد آمد و آیا وعده تأمین واکسن از کشورهای روسیه و چین تحقق مییابد یا خیر.
در هر صورت، اما مردم باید در انتظار قیمت تقریباً یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برای واکسن آنفلوانزا در سال جاری باشند». او ضمن هشدار به مردم درباره خرید واکسنهای غیررسمی اظهار داشت: «از مردم خواهش میکنم به هیچ عنوان واکسنهای موجود در بازار را تهیه نکنند. واکسن آنفلوانزا باید در زنجیره سرد وارد کشور شود و تمامی این مواردی که در بازار وجود دارند، قاچاق محسوب میشوند و هیچ تضمینی برای سلامت آنها وجود ندارد. به نتیجه، مردم و خصوصاً سالمندان، زنان باردار و افرادی که نقص ایمنی دارند باید در مکانهای عمومی حتماً از ماسک استفاده کنند».
در این شرایط، سؤال اصلی دیگر فقط این نیست که آیا واکسن آنفلوانزا وارد میشود یا خیر؛ سؤال دقیقتر این است که چه تعداد دوز، در چه زمانی، از کدام کشور، با چه ارزی و با چه قیمت نهایی به داروخانهها خواهد رسید. تجربه سالهای گذشته نشان داده که پاسخ به این پرسشها وقتی ارزشمند است که واکسن واقعاً در شبکه توزیع موجود باشد، نه زمانی که هنوز در مراحل سفارش، قرارداد، انتقال پول یا وعده واردات قرار دارد. همچنین باید دید که آیا وعده تحویل واکسن تا اواخر شهریور و اوایل مهر به توزیع واقعی در داروخانهها خواهد انجامید یا دوباره فاصله میان تأمین و دسترسی خود را نمایان خواهد کرد. در این صورت، مواجهه با یک موج سنگین ابتلا به بیماری آنفلوانزا در روزهای آینده، چندان دور از ذهن نخواهد بود.