زخمهای دوران کودکی به عرصه سینما راه یافت؛ گزارشی از تکرار ناخودآگاه نفرت
مهدی رضائی، کارگردان فیلم کوتاه «پدر سنگ»، در مصاحبهای با خبرنگار مهر به توضیح ایده اولیه این اثر پرداخت و گفت: مفهوم اولیه «پدر سنگ» بخشی از تجربیات من در زمینه درمان تروما و بازنگری در زخمهای دوران کودکیام نشأت گرفت. در آن زمان به این مسئله فکر میکردم که چه مقدار از انتخابها، ترسها، واکنشها و حتی روابطی که در بزرگسالی با آنها مواجه هستیم، به سالهای ابتدایی زندگی ما ارتباط دارد.
او ادامه داد: این سوالات که چرا به افراد معینی اعتماد میکنیم، چه چیزی ما را به وحشت میاندازد، یا چرا الگوهای خاصی را در روابط تکرار میکنیم، همه به سالهای ابتدایی زندگی ما وابستهاند. به گمان من، والدین به عنوان اولین و کلیدیترین رابطۀ عاطفی کودک، تاثیر چشمگیری بر شکلگیری این الگوها دارند. این دغدغه برای من به سوالی تبدیل شد: اگر بخشی از شخصیت و انتخابهای ما در کودکی شکل گرفته باشد، چقدر از آنچه که امروز هستیم به انتخاب خودمان مربوط میشود و چقدر به ارث رسیده است؟ دلم میخواست این مسأله را با تصویرسازی مطرح کنم تا بیننده با شخصیتی و موقعیتی مواجه شود که بتواند آن زخمها را در خودش ببیند. این احساس، مبنای شکلگیری «پدر سنگ» شد.
رضائی در خصوص مرز بین «قربانی بودن» و «مقصر شدن» در این فیلم توضیح داد: به نظر من این مرز بسیار نازک است. به اعتقاد من تقریباً همه انسانها در مقاطعی از زندگی خود قربانی شرایطی بودهاند که انتخاب آنها نبوده است، مثل خانواده، محیط، تربیت و زخمهای دوران کودکی. مشکل از جایی شروع میشود که ما این قربانی بودن را به هویت خود تبدیل میکنیم و تلاشی برای تغییر شرایط یا خود انجام نمیدهیم.
این کارگردان افزود: ممکن است فردی به دلیل زخمهایی که از گذشته با خود دارد، رفتار نادرستی از خود بروز دهد، اما درک این زخمها و تلاش برای تغییر آنها به خود فرد بستگی دارد. از این رو در «پدر سنگ» نمیخواستم شاهین را تنها به عنوان یک قربانی یا یک مقصر نشان دهم. برای من مهم این بود که او را فردی ببینیم که هم آسیب دیده و هم ممکن است دیگران را آسیبپذیر کند. به اعتقاد من تراژدی واقعی همینجاست؛ اینکه فردی برای فرار از تبدیل شدن به چیزی که از آن متنفر است، بدون آگاهی، همان موضوع را دوباره تولید میکند.
وی در مورد انتخاب عنوان «پدر سنگ» خاطرنشان کرد: جذابیت این عنوان در این است که «سنگ» میتواند برای هر مخاطب معنای خاص و متفاوتی داشته باشد؛ ممکن است نماد سردی، سکوت، خشونت، زخم، شخصیتی خاص یا حتی مفهومی باشد که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. به نظرم وقتیکه فیلم به طور جامع و صریح مفهومی را به مخاطب منتقل کند، بخشی از تجربۀ شخصی او تحتالشعاع قرار میگیرد. ترجیح میدهم مخاطب «پدر سنگ» را مشاهده کند، با آن همزیستی داشته باشد و در نهایت خود به این نتیجه برسد که سنگ برای او چه معنایی دارد.
این فیلمساز در مورد ارتباط مخاطبان با اثرش اظهار داشت: برای من «پدر سنگ» نباید تنها داستان شاهین باشد؛ میخواستم هر بینندهای بتواند بخشی از هویت خود را در وجود شاهین بیابد. تلاش کردم تا فیلم به گونهای شکل بگیرد که تماشاگر بتواند کودک درون خود را در شخصیتی ببیند و به جای صرفاً تماشای زندگی یک فرد، برای لحظاتی با زخمها، ترسها و احساسات او همدردی کند.
وی اضافه کرد: به نظر من، همه ما یک شاهین کوچک درونمان داریم که هیچگاه از آن صحبت نکردهایم اما هنوز بر رفتار و انتخابهای ما تأثیرگذار است. بنابراین نمیخواستم همه چیز را توضیح دهم و بگویم «این اتفاق اینگونه افتاده، پس شاهین اینگونه رفتار کرده است»، بلکه میخواستم بخشهایی از این روند را به خود مخاطب بسپارم؛ شاید در سکوتها، رفتارها یا زخمهای شاهین، چیزی از زندگی خویش را بیابد. اگر بیننده بعد از تماشای فیلم حتی به مدت چند لحظه نیز فکر کند که «من تنها کسی نیستم که این زخمها را به دوش میکشم»، برای من یکی از بزرگترین دستاوردها خواهد بود که میتواند برای «پدر سنگ» به وقوع بپیوندد.
در پایان، رضائی گفت: به طور طبیعی هیچ فیلمسازی به تنهایی و در خلأ وارد عرصه هنر نمیشود و هر شخص تحت تأثیر سینماهایی که مشاهده کرده، کارگردانهایی که مورد علاقهاش بوده و تجربیاتی که داشته، قرار میگیرد. اما برای من این مهم است که در نهایت «پدر سنگ» شبیه به تقلیدی از سینمای دیگران نباشد. این فیلم به نوعی آغاز مسیری است که امیدوارم در آینده، زبان من در آن واضحتر و متقنتر شود؛ زبانی که بتواند درباره مشکلات انسانی، زخمهای روحی و پیچیدگی روابط بین افراد صحبت کند، بدون اینکه همه چیز را به شکل دیکته شده به تماشاگر ارائه کند. البته که هنوز موارد زیادی برای یادگیری و تجربه وجود دارد، ولی امیدوارم در همین قدم اول، توانسته باشم احساسی را که در هنگام شکلگیری این فیلم در قلب و ذهنم بود، به مخاطب منتقل نمایم. چرا که برای من در نهایت سینما فقط داستانگویی نیست؛ بلکه تلاش برای انتقال یک حس و ایجاد تجربهای در ذهن و درون مخاطب است.
«پدر سنگ» یک اثر اجتماعی در ژانر ملودرام است که روایتی روانشناختی از تأثیر تروماهای دوران کودکی بر شخصیت انسان در بزرگسالی را به تصویر میکشد. داستان این فیلم درباره شاهین است؛ مردی که در سایهی فاصلهی عاطفی بین پدری خشن و مادری ناتوان بزرگ شده و زخمهای کودکانه او سرنوشت و هویت او را تحت تأثیر قرار میدهد. او در تمام عمر تلاش میکند که شبیه پدرش نشود، اما به تدریج همان الگو را بازتولید میکند و در یک لحظه سرنوشتساز، چرخهای که سالها او را به دام انداخته دچار شکاف میشود.
در این فیلم بازیگران برجستهای نظیر سید احسان قاسمنژاد، علی استوار، ساناز گنجه، مهرناز علینژاد، مهدی رضایی، آرش غلامی، ایمان طوسی و علیرضا افضلینیکو به ایفای نقش پرداختهاند.