جدایی از «امن‌ترین پناهگاه»؛ چگونه می‌توان اضطراب آغاز سال تحصیلی را در کلاس‌اولی‌ها کاهش داد؟

ژیلا سعیدی، روانشناس با ایسنا در گفتگو، ضمن اشاره به اهمیت مهدکودک‌ها در تسهیل فرآیند آمادگی کودک برای ورود به مدرسه، بیان کرد: آمادگی در این زمینه به معنای صرفاً بررسی توانایی‌های شمارش اعداد یا شناسایی حروف نیست. بلکه شامل ارزیابی سلامت جسمانی و حرکتی، رشد عاطفی و اجتماعی، هوش هیجانی و میزان تمرکز، مهارت‌های زبانی و توانایی ارتباط برقرار کردن، همچنین نگرش و انگیزه کودک در یادگیری می‌باشد.

وی با تأکید بر اینکه کودک باید در سه حوزه به‌طور هم‌زمان پیش از ورود به مدرسه آماده باشد، توضیح داد: حوزه اول به احساس امنیت و استقلال مربوط می‌شود. کودکانی که در این زمینه دچار مشکل هستند، ممکن است اضطراب جدایی را تجربه کنند. ضروری است که کودک در دوره مهدکودک به طور تدریجی عادت کند که از والدین خود دور باشد، نیازهایش را خاطرنشان کند، از بزرگترها یاری بخواهد و مسئولیت‌هایی همچون استفاده مستقل از سرویس بهداشتی را به‌تنهایی انجام دهد.

سعیدی حوزه دوم را مهارت‌های اجتماعی معرفی کرد که باید در دوران پیش از دبستان به کودک آموزش داده شود و در توضیح این مورد گفت: کودک باید قادر باشد که نوبت بگیرد، منتظر بماند، دستورالعمل‌های ساده را دنبال کند، ناکامی‌ها را با توجه به سنش تحمل کند و به انجام بازی‌های گروهی با همسالان بپردازد و نیازهایش را بیان کند. در صورتی که کودک در این زمینه‌ها با مشکل مواجه باشد، ممکن است مسائلی از جمله بیش‌فعالی و کمبود توجه مطرح شوند، هرچند این توانمندی‌ها از ملزومات اساسی قبل از ورود به دبستان محسوب می‌شوند.

این روانشناس همچنین اشاره کرد که یادگیری مهارت‌های پایه نوشتن و ریاضی نیز بخشی از آموزش‌های پیش از دبستان است و افزود: کودک باید بتواند توانایی‌های ابتدایی در شمارش، درک مفهوم مقدار، بازی با صداهای مختلف، آشنایی سطحی با حروف و توانایی بیان نظراتش درباره داستان‌هایی که برایش خوانده شده را کسب کند.

وی با تأکید بر این نکته که این سه حوزه باید بطور همزمان و سرگرم‌کننده به کودک آموزش داده شوند، خاطرنشان کرد: والدین نباید آموزش این مهارت‌ها را به مدت دو یا سه ماه قبل از شروع مدرسه محدود کنند. این روند یادگیری باید از حداقل یک یا دو سال قبل آغاز شود تا کودک به حد کافی استقلال و توانایی لازم را کسب کند.


اهمیت خودمراقبتی؛ از استفاده از سرویس بهداشتی تا مدیریت وسایل شخصی

سعیدی همچنین بر لزوم یادگیری مهارت‌های خودمراقبتی پیش از ورود به مدرسه تأکید کرد و نقش این آموزش‌ها در پیشگیری از اضطراب و احساس ناتوانی در کودکان ۵ تا ۶ ساله را مورد اشاره قرار داد و برخی از این مهارت‌ها را به شرح زیر توضیح داد: مهم‌ترین اولویت، آموختن مهارت‌های مربوط به استفاده از سرویس بهداشتی است. کودک باید بتواند تشخیص دهد که وقت استفاده از توالت فرا رسیده، درخواست کند، در مدیریت لباس‌هایش توانمند باشد و به رعایت نظافت شخصی بپردازد. اهمیت این موضوع فقط به مسأله نظافت محدود نمی‌شود، بلکه به حریم شخصی کودک نیز بستگی دارد. اگر کودک نتواند به صورت مستقل عمل کند و نیاز به کمک از دیگران داشته باشد، این قضیه می‌تواند منجر به احساس خجالت، نقض حریم خصوصی و حتی تحقیر او شود. اولویت دوم، استقلال در خوردن و نوشیدن است. کودک باید بتواند با توانایی باز و بسته کردن ظرف غذا، قمقمه و میان‌وعده خود، از عهده‌ی خود برآید. هدف این است که کودک دچار احساس درماندگی نشود و بیاموزد در مواردی که نیاز به یاری دارد، به بزرگترها مراجعه کند. اولویت سوم، مدیریت وسایل شخصی است. کودک باید یاد بگیرد از لوازم خود به درستی استفاده کند، مثلاً لباسش را آویزان کند، مداد، پاک‌کن و دفترش را خارج کرده و به طور منظم آنها را به جا برگرداند.

سعیدی با تأکید بر اینکه کودک باید توانایی کار با زیپ و دکمه‌ها را داشته باشد و قادر به پوشیدن لباس‌های ساده نظیر کاپشن یا یونیفرم باشد، پیشنهاد داد: برای سال اول دبستان، اگر کودک هنوز موفق به بند زدن کفش نشده است، کفش‌های چسبی یا زیپ‌دار برای او تهیه کنند، اما در عین حال باید مهارت بستن بند کفش را نیز به او یاد دهند.

 
 استراتژی‌های عملی برای مدیریت هیجانات و کاهش اضطراب جدایی

این روانشناس با تأکید بر اهمیت نقش والدین و مربیان در یاری‌رسانی به کودکان برای کاهش اضطراب جدایی از طریق فعالیت‌هایی نظیر بازی، گفت: تنظیم هیجان یکی از ارکان اساسی سازگاری با مدرسه است. در ابتدا نباید انتظار داشت که کودکان در دوره پیش‌دبستانی هیچ نوع اضطرابی را تجربه نکنند، چرا که از جنبه فیزیولوژیکی، ورود به مدرسه و جدایی از محیط امن خانه به طور طبیعی سطح هورمون‌های استرس را افزایش می‌دهد، بنابراین گریه کردن یا چسبیدن به والدین در هفته‌های اولیه امر طبیعی به شمار می‌رود. هدف ما این نیست که احساس ناراحتی از بین برود، بلکه باید به کودک بیاموزیم که تحمل جدایی، بیان احساسات و مدیریت ناکامی‌ها را تمرین کند. کودک باید بیاموزد که هیجاناتش را نام‌گذاری کند و درباره آنها صحبت کند و در این سن، گفت‌وگو، مطالعه داستان و بازی می‌تواند بسیار مؤثر باشد.
 

وی همچنین تصریح کرد که پیش از ورود کودک به مدرسه، مهدکودک‌ها باید با اجرای بازی‌‌هایی به نام «بازی مدرسه»، کودک را برای تجربه‌های جدید آماده کنند و بیان کرد: در این بازی‌ها باید نقش‌های والدین، کودک، معلم و همکلاسی بین یکدیگر تغییر داده شود. به عنوان مثال، والدین وداع می‌کنند، کودک وارد کلاس شده و مربی سلام می‌کند، کودک کیفش را بر زمین می‌گذارد و در صورت ناراحتی مشکلش را با مربی در میان می‌گذارد. سپس کودک نقش مادر، معلم یا همکلاسی را بازی می‌کند. هدف از این جابه‌جایی نقش این است که موقعیت ترسناک به یک وضعیت قابل پیش‌بینی و قابل کنترل تبدیل شود؛ بنابراین انجام این گونه تمرینات مربوط به جدایی‌های کوتاه و موفق پیش از شروع مدرسه ضرورت دارد.

این روانشناس در پایان بر این نکته تأکید کرد که اگر کودکی علی‌رغم آموزش و یادگیری، پس از خداحافظی همچنان ناآرام به نظر می‌رسد، نباید او را وادار کرد که به سرعت به جمع ملحق شود. توصیه می‌کنم فضایی آرام و دنج در کلاس فراهم شود، البته نه به عنوان تنبیه، بلکه به عنوان مکانی که کودک می‌تواند در اوقات نامناسب احساس راحتی کند و آرامش پیدا کند. مربی نیز می‌تواند با استفاده از کارت‌های احساسی یا عروسک‌هایی که کودک به آنها علاقه دارد، احساس امنیت را به کودک منتقل کند. وقتی کودک ببیند که حمایت می‌شود و احساس امنیت دارد، به تدریج ترسش فروکش کرده و می‌تواند هیجاناتش را مدیریت کند و با اشتیاق بیشتری به فعالیت‌ها و بازی‌های گروهی بپردازد.
پایان پیام