علت عدم ارتباط مدرک فنیوحرفهای با اشتغال چیست؟ / راهکارهای پیوند مهارتها با بازار کار
در سالهای اخیر، آموزشهای مهارتی به عنوان یکی از شاخههای کلیدی در پیوند آموزش با بازار کار، بسیار مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، هنوز مشکلاتی چون سهم ناچیز آموزشهای مهارتی، فاصله میان آنچه آموزش داده میشود و نیاز واقعی بازار، کمبود تجهیزات مدرن و عدم توجه کافی برخی از افراد جامعه و کارفرمایان به مدارک مهارتی باقی مانده است. در این راستا، سازمان آموزش فنی و حرفهای در تلاش است تا از طرقی نظیر گسترش آموزشهای نوین، برگزاری مسابقات مهارت، ایجاد ارتباط بیشتر با سیستم آموزشی و تقویت ارتباطات با بازار کار، نقشی مؤثرتر در پرورش نیروی انسانی متخصص کشور ایفا نماید.
گفتوگوی ایسنا با فاطمه منصوری - سرپرست سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور - ادامه این بحث را شامل میشود: فرهنگ مهارتآموزی، آینده آموزشهای مهارتی، مسابقات جهانی مهارت، ارتباط آموزش و بازار کار، جایگاه مدارک فنی و حرفهای و برنامههایی که سازمان برای افزایش اشتغالزایی دارد:
ایسنا: برای تغییر نگرش جامعه و فرهنگسازی در زمینه مهارتآموزی، در چه سنی باید فعالیتها شروع شود؟
سازمان آموزش فنی و حرفهای راهنمای پیادهسازی آموزشهای مهارتی غیررسمی است. این یعنی که نمیتوانیم از سنین کودکی به آموزشهای رسمی پرداخته و در عوض، برای تغییر نگرش و فرهنگسازی در زمینه مهارتآموزی، باید از دوران کودکی و از درون خانوادهها آغاز کنیم و بعد از آن در آموزش و پرورش به این موضوع بیشتر بپردازیم. سازمان ما نیز در کنار آموزش و پرورش قرار دارد و طرحهای مختلفی را دنبال میکند که از جمله آنها میتوان به طرح «هر دانشآموز، یک مهارت» اشاره کرد که در مدارس اجرا میشود و هدف آن جلب توجه کودکان به ویژگیها و مزایای آموزشهای مهارتی و آینده شغلی آنها است.
از دیگر اقداماتی که انجام میدهیم، اطلاعرسانی گسترده در زمینه آموزشهای مهارتی نوین است. برگزاری مسابقات مهارت و المپیاد مهارت نیز یکی از اهداف اصلی ما در فرهنگسازی مهارتآموزی است. این رویدادها فرصتی را فراهم میآورند تا جوانان به مهارتآموزی توجه بیشتری کنند. این فرآیند چندوجهی است؛ توجه جوانان به این حوزه، باید از خانواده و آموزش و پرورش آغاز شود و ما نیز با ارائه دورههای آموزشی بهروز و برگزاری رویدادهای مختلف میتوانیم فضایی را ایجاد کنیم که آموزشهای مهارتی به نحو بهتری در جامعه مطرح شوند.
ایسنا: به نظر شما آیا سازمان توانسته آموزشهای مهارتی را به سمت شیوه زندگی سوق دهد و این مهارتها را به درستی بازتعریف کند؟ یا نیاز به رویکرد جدیدی در این زمینه داریم؟
در سالهای اخیر تلاش کردهایم تا نیازهای بازار کار و مشاغل آینده را شناسایی کنیم، هرچند این حوزه به شدت تغییرپذیر و پویاست و بنابراین نیاز به مطالعات مداوم دارد. برنامهریزیهای ما برای دورههای مهارتی نیز باید با بهروز رسانی نیازهای بازار همگام باشد تا جذابیت بیشتری برای جوانان داشته باشد. البته هنوز هم بسیاری از مهارتهای پایه در جامعه ضرورت دارند و نیاز به تکنسینها در حوزههای مختلف بسیار احساس میشود. به علاوه، شروع کردهایم به برنامهریزی برای مهارتهای نوین و مشاغل emergent، که باید تقویت شود.
برای نمونه، در حوزه اقتصاد دیجیتال که جزو اهداف برنامه هفتم توسعه است، وارد عمل شده و در حال بهروز رسانی و توسعه کارگاهها هستیم تا نیروی انسانی مورد نیاز را تربیت کنیم. همچنین در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر، نفت و گاز، فرهنگ و هنر و کشاورزی نیز فعالیتهایی داریم. همه اینها حوزههایی هستند که سازمان فنی و حرفهای به آنها ورود میکند.
البته تأکید میکنم که در کنار این اقدامات، نباید از مشاغل پایه که سالهاست وجود دارند و ممکن است اکنون قدیمی به نظر بیایند غفلت کنیم، چون این مهارتها هنوز هم در جامعه کارآمد هستند.
ایسنا: مسابقات مهارت که فرمودید موضوع مهمی است. طبق اطلاعات ما، کشورهایی مانند انگلیس و استرالیا به شدت به این مسابقات اهمیت میدهند و طبق تجربیاتشان، آموزشهای فنی و حرفهای میتواند مستقیماً فرد را به شغل و درآمد برساند. درباره این مسابقات توضیح دهید که چه دورهای در حال برگزاری است، چه زمانی برگزار میشود و ایران در چه مرحلهای است؟ همچنین درباره اردوهایی که نزدیک به هفت ماه است برگزار میشود، توضیحاتی ارائه دهید.
ما دارای سازمان جهانی «ورلداسکیلز» هستیم که مسابقات جهانی مهارت را برگزار میکند. این مسابقات هر دو سال یک بار در سطح جهانی برگزار شده و همچنین مسابقات سالانه اروپایی و آسیایی نیز تحت عنوان این سازمان برگزار میشود. سازمان آموزش فنی و حرفهای نماینده رسمی ایران در این سازمان است. به جرات میتوانم بگویم که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته به اندازه المپیک برای این مسابقات وقت و وقت گذاشته میشود. سیاستمداران و تصمیمگیران در این کشورها از این رویدادها حمایت ویژهای میکنند و بالاترین مقامات در آن حضور دارند.
ایران اکنون نزدیک به ۲۰ سال است که جزو این سازمان میباشد و امسال دوازدهمین دورهای است که در این مسابقات میخواهیم شرکت کنیم. چهلوهشتمین دوره مسابقات جهانی مهارت که در شهر شانگهای برگزار میشود، از ۲۲ تا ۲۷ سپتامبر است و ما یک تیم ۲۲ نفره از جوانان مستعد در ۲۰ رشته مختلف را به این مسابقات اعزام میکنیم.
رشتههایی که قرار است اعزام کنیم شامل فناوری اطلاعات، نرمافزار، جواهرسازی، تهویه و تبرید، لولهکشی، مهارتهای سخت و نرم، خدمات و نگهداری هواپیما و رشتههای دیگر است. تجربیات قبلی نشان میدهد که این مسابقات بستر مناسبی برای تبادل تجربیات فراهم میکند. همانطور که در دورههای قبل مشاهده شد، حتی برخی اسپانسرها تولیدات خود را تغییر دادند تا با آنچه در سایت مسابقات جهانی دیده بودند، هماهنگ شوند. همچنین در رشته خدمات و نگهداری هواپیما تجربه موفقی داشتیم که از آن طریق تکنولوژیهایی منتقل شد.
این نکات بسیار مهم است، چون به طور معمول شرایط مناسبی برای این تبادل تجربیات در چنین رویدادهایی در نظر گرفته میشود. علاوه بر ارتقاء سطح آموزش، زمانی که در مسابقات جهانی شرکت میکنید ناگزیر باید خود را با استانداردهای جهانی آماده کنید که این خود باعث ارتقاء سطح آموزش و انتظارات از آن نیز خواهد شد. به این ترتیب، همرسانی استانداردها در سطح کشور بهبود مییابد، زیرا رقبا در تلاشند خود را برای آزمونهای بینالمللی آماده کنند، بنابراین اجتنابناپذیر است که استانداردهای ما نیز باید با استانداردهای جهانی همراستا شوند. در نتیجه، سطح آموزش مهارت در کشور ارتقاء مییابد؛ به لطف مسابقاتی که هم بستر تبادل تجربه ایجاد میکنند و هم انگیزهای برای رسیدن به استانداردهای جهانی فراهم میکنند. این یک اتفاق مثبت و مبارک است که از این رویدادها میافتد.
باید با کمال تأسف اظهار کنم که مغفول ماندن چنین رویداد با اهمیتی در کشور، واقعاً جای تأسف دارد. چرا تیم ملی مهارت ایران در کشور به رسمیت شناخته نمیشود؟ در خیلی از رشتهها اشخاص تیم ملی را میشناسیم و آنها را دنبال میکنیم، اما به طور کلی در ایران خبری از تیم مهارت نیست. به این تیم و اهداف آن توجه لازم نمیشود و حمایتی که نیاز داریم، از سوی مؤسسات و بخش خصوصی به ما نمیرسد، در حالی که این امر به وضوح برای کشور منافع زیادی دارد.
المپیادهای ورزشی و علمی در کانون توجه همگان قرار دارند؛ اما در حوزه مهارت، نیازمند کار و حمایت بیشتری هستیم. در زمان برگزاری فراخوانها، معمولاً مسابقات ملی ما در سه مرحله برگزار میشوند: یک فراخوان عمومی انجام میشود؛ در مرحله شهرستانی، برگزیدگان به مراحل استانی راه مییابند و در مرحله بعد برگزیدگان استانی به مرحله ملی صعود میکنند.
از مرحله ملی، هر دو سال یکبار برگزیدگان وارد اردوهای آمادهسازی مسابقات جهانی میشوند و در نهایت اعضای تیم انتخاب میشوند. البته این فرآیند به معنای انتخاب اعضای نهایی تیم ملی نیست و در طول این مراحل افراد زیادی شناسایی میشوند. اردوهای شهرستانی، استانی، ملی و جهانی فرصتهای بینظیری برای تبادل تکنولوژی و ارتقاء سطح مهارت هستند که در حال حاضر از آنها بهرهبرداری نداشتهایم.
مسابقات جهانی امسال در ۶۴ رشته برگزار خواهند شد. ما در بهترین حالت و با پشتیبانی شورای عالی مهارت، وزارت ورزش و جوانان و بخش خصوصی، توانستیم در ۲۰ رشته نمایندگی داشته باشیم که در مقایسه با ادوار گذشته رشد خوبی بوده، اما همچنان با استاندارد جهانی فاصله محسوسی داریم. مسابقات ملی ما در اصفهان برگزار شد و سال ۱۴۰۴، ۴۰ رشته را تحت پوشش خواهد گرفت. اکنون ما از این ۴۰ رشته، در ۲۰ رشته توان اعزام به مسابقات جهانی را داریم.
تنوع رشتهها بسیار زیاد است، از کشاورزی تا طراحی فضای سبز، گلآرایی، تاسیسات الکتریکی، رباتیک و کنترل صنعتی و صنایع غذایی. اما با توجه به تجربیات قبلی و مشکلات موجود در زمینه تجهیزات و تأثیر تحریمها، در برخی رشتهها با محدودیتهایی مواجهیم. به عنوان مثال در رشته تراش و فرز CNC که استعدادهای درخشان داریم، با مشکلات ناشی از تحریمها روبرو هستیم و در یکی از ادوار گذشته، قادر نبودند وارد سایت حساسی شوند تا با دستگاههای موجود آشنا شوند.
در رشتههای کنترل صنعتی و تاسیسات الکتریکی نیز امسال در برخی بخشها با تحریم مواجه بودیم. با وجود مکاتبات و پیگیریهای مستمر، خوشبختانه این مشکلات برطرف شده و اکنون جوانان ما میتوانند مشارکت کنند. با این حال، تأکیدشان بر این بود که هیچ تجهیزاتی را به همراه نبرده یا وارد نکنند. اما ما این شرایط را فرصتی میدانیم؛ هم برای کار با تجهیزات جدید و هم برای آشنایی با تکنولوژیهای پیشرفته. این رویداد برای کشور فرصتی بزرگ است. به طور کلی، از توانمندسازی و ارتقاء سطح مهارتها نمیتوان به سادگی عبور کرد، چرا که این یک فرآیند مستمر و بسیار مهم است.
به شدت بر این موضوع تأکید میکنم که در شبکههای اجتماعی و شبکههای اجتماعی باید بیشتر کار کنیم. جوانان ما که معمولاً در حال بررسی کانالها و شبکههای اجتماعی هستند، باید به این موضوع توجه کنند؛ هم با تجارب موفق، هم با جوانان ۱۷، ۱۸ و ۱۹ سالهای که این مسیر را طی کردهاند و اکنون کارآفرین هستند، و هم با جوانان دیگری که با شور و شوق در این مسیر حرکت میکنند. هر یک از داستانهای زندگی این جوانان در تیم ملی مهارت برای شنیدن بسیار جالب و ارزشمند است.
ایسنا: به نظر شما نقطه ضعفهای موجود در ارائه بحث مهارت و در کل رویدادهای مهارتی در کشور کجاست؟ آیا مشکل از آموزش و پرورش است؟ میدانم که خود سازمان آموزش فنی و حرفهای نیز انتقادی به کنکور دارد. به هر حال، بیشتر آموزشها در حوزه نظری برگزار میشود و جنبه عملگرایی کمرنگ است. این نقاط ضعف ناشی از چیست و چه برنامهای میتوانند داشته باشند که بتوانند هم وزارت آموزش و پرورش و هم سازمان در این زمینه همکاری کنند؟
یک داستان جدی در نظام آموزشی ما وجود دارد و آن این است که علیرغم اهمیت بالای آن و تأثیر عمیق بر آینده، از بودجه و اعتبار لازم برخوردار نیست. سهم مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش برای آموزشهای مهارتی، به خصوص از بودجه کل، بسیار ناچیز است. در حالی که باید کارگاههای بهروز و مطابق با نیاز بازار داشته باشیم و مربیانی بهروز که دائماً آموزشهای بازآموزی را بگذرانند. نمیتوان گفت که بدون تأمین منابع مالی این مسائل حل خواهند شد. البته قطعاً باید از مشارکت بخش خصوصی هم برای بهبود اوضاع بهرهمند شویم.
همچنین، موضوعی که شما اشاره کردید، در برنامه هفتم توسعه به وضوح مطرح شده است که ۵۰ درصد آموزشهای وزارت آموزش و پرورش باید به صورت مهارتی ارائه شود. برای تحقق این هدف، زیرساختهای لازم باید فراهم شود. خوشبختانه وزارت آموزش و پرورش هم برنامههای خوبی دارد و در حال پیگیری است. ما نیز در ارتباط نزدیک با آنها هستیم و ظرفیتهای خود را در اختیار آنها قرار میدهیم. نزدیک به ۷۰۰ مرکز دولتی با حدود ۴۵۰۰ کارگاه مجهز داریم که بخشی از تجهیزاتشان به روز و بخشی نیازمند بروزرسانی است و این ظرفیتها را در اختیار آموزش و پرورش قرار میدهیم تا بتوانیم با ظرفیتهای خود کمک کنیم.
علاوه بر کیفیت آموزش و تأمین زیرساختها، که باید در کنار دولت، وزارت آموزش و پرورش، سازمان و دیگر ذینفعان باشید، باید امکانات مشترک را با یکدیگر شریک شویم تا آموزش باکیفیتتری به وجود آوریم. همچنین، جذب نظر خانوادهها و کار بر روی این بخش نیز حائز اهمیت است. الزامی نیست که کسانی که دارای نمرات بالایی هستند، به لزوماً به رشتههای نظری بروند. در همین مسابقات، جالب است که اکثر مدالآوران ما از میان دانشآموزان با استعدادهای درخشان در رشتههای نظری هستند که به خاطر علاقه، وارد حوزه مهارت شدهاند و ما توانستهایم به آنها آموزشهای تخصصی بیشتری ارائه دهیم.
- این نکته بسیار مهم است که چرا استعدادهای درخشان به سمت مهارتآموزی نمیروند. مهارتآموزی واقعاً مسیر توسعه کشور است. توسعه و پیشرفت از انسان میگذرد و به آن میرسد. این به نفع جامعه ماست که منابع انسانی و سرمایه انسانی فعال باشند و نقش منفعل را ایفا نکنند و به شکلی جامع به این موضوع نگاه کنند. در حوزه مهارتآموزی، انسان هم به خود و هم به کشورش میتواند کمک کند و هم میتواند در عرصههای اجتماعی و اقتصادی ارزشافزوده ایجاد کند.
ایسنا: در حال حاضر مشاهده میکنیم که بسیاری از استعدادهای ما با مدارک سازمان فنی و حرفهای میتوانند حتی در کشورهای خارجی مشغول به کار شوند و از آنها به خوبی استقبال میشود، اما متأسفانه در کشور خودمان، کارفرمایان به این مدارک چندان اعتنایی ندارند. دلیل این موضوع چیست؟ آیا سازمان فنی و حرفهای نتوانسته فرهنگ مهارتآموزی را در بین کارفرمایان کشور ترویج بدهد یا مسأله به ضعف فرهنگی در جامعه مرتبط است؟
در مورد توجه کارفرمایان به مدارک مهارتی، موضوعی چندوجهی وجود دارد و نمیتوان یک علت خاص را مشخصاً معرفی کرد. ممکن است در مواردی نتوانسته باشیم اعتماد کارفرمایان را جلب کنیم و در برخی موارد نیز ممکن است کارفرمایان کمتر به اهمیت آموزش توجه کرده باشند. به جز جذب نیروی جدید، ما همچنین برنامههای زیادی برای ارتقاء مهارت شاغلان داریم و آماده همکاری با کارفرمایان هستیم. در حال حاضر روی یک پلتفرم کار میکنیم که به کارفرمایان کمک میکند تا مهارتها و شایستگیهای مورد نیاز نیروهای کارشان را شناسایی کنند و این خدمات را حتی در محل کار ارائه خواهیم داد تا کیفیت نیروی انسانی افزایش یابد و به بهرهوری کارخانه کمک میکند. اینها بخشی از برنامههایی است که در نظر داریم.
همچنین قانونی تحت عنوان «قانون جامع نظام آموزش فنی و حرفهای» داریم که در سال ۱۳۹۶ تصویب شده و مطرح میسازد که تمامی آموزشها باید بر اساس یک استاندارد مشخص انجام شوند و مدرکهای ملی صلاحیت حرفهای باید موجود باشد که مورد شناسایی تمام ارکان آموزشی و بازار کار قرار بگیرند. این موضوع هنوز به طور کامل تبدیل به واقعیت نشده، اما مقدماتش در حال فراهم شدن است. خوشبختانه دستورالعملها و سازوکار لازم به میزانی فراهم شده است. به عنوان مثال، در بخش صنعت ساختمان کار را آغاز کردهایم تا سطحبندی بر اساس الگوهای جهانی، اما با رویکرد بومیسازی انجام شود.
به این ترتیب، کارفرما به وضوح میداند که کارگری که در این حوزه به کار میگیرد، دارای چه سطوحی از توانمندی است. ما دارای هشت سطح صلاحیت حرفهای هستیم که معادل مدارک دانشگاهی نیز هستند و حقوق و دستمزد نیز باید مطابق این سطوح تعیین شده باشد. در کشور بناست یک نظام چهارگانه شامل اطلاعات بازار کار، آموزش، سنجش صلاحیت حرفهای و طبقهبندی مشاغل به طور فعالانه ایجاد و راهاندازی شود. هنوز این فرایند بهطور کامل محقق نشده است. توضیحات شما به درستی بیانگر این وضعیت است که مدارک ما در کشورهای دیگر مورد توجه قرار میگیرد، در حالی که در کشور خودمان با فاصلهای قابل توجه، بر روی آن کار نمیشود. ما برای حل این مشکل بر این عقیده هستیم که این چهار نظام باید به یکدیگر متصل شده و بازیگران آموزشی در کنار هم قرار بگیرند تا در نهایت بازار کار به صورت پویا نیازهای خود را اعلام کند.
ما به مهارتهای مورد نیاز میپردازیم و آنها را تبدیل به استاندارد میکنیم، آموزش میدهیم، سنجش انجام میدهیم، سطحبندی میکنیم و در اختیار کارفرمایان قرار میدهیم. امیدوارم در این راستا پیشرفتهای مثبتی حاصل گردد.
ایسنا: به نظر شما چرا سهم سازمان فنی و حرفهای در زمینه ایجاد اشتغال در کشور کم بوده است؟
درخصوص بخش اشتغال که اشاره کردید، باید بگویم که سازمان آموزش فنی و حرفهای دارای ۱۹ گروه هدف است. یکی از این گروهها، کارجویان هستند. همچنین ما آموزشهایی برای شاغلان، دانشآموزان، دانشجویان، سربازان، زندانیان و دیگر جوامع مختلف داریم. طبق ردیابیهای انجامشده، تقریباً ۶۰ درصد کارجویان توانستهاند در بازار کار مشغول به کار شوند یا کسبوکار خود را آغاز کنند.
به وضوح میتوان گفت که با وجود تمام مشکلات و محدودیتها، سازمان فنی و حرفهای نتوانسته است ضعیف عمل کند. به خصوص در حوزه مشاغل خانگی و در فراهم کردن زیرساخت فروش برای افرادی که کسبوکارهایی را میآموزند تا در منزل تولید و فعالیت کنند، برنامههای جدید و مؤثری داریم. به عنوان مثال، در سازمان طرحی اجرا میشود که «کارافن» نام دارد. در این طرح، عموماً بانوان رشتههایی را که محصولات آنها بازارپسند است و با سلیقه مشتریان همخوانی دارد، آموزش میبینند.
این از قبیل آموزش فنی مهارت و همچنین آموزشهای مربوط به بازاریابی، نحوه احصای کیفیت مواد اولیه، قیمتگذاری و ورود به بازار است که همه در قالب یک بسته شغلی جامع ارائه میشود. پس از این آموزشها، این افراد به بازار کار متصل خواهند شد. ما با دیجیکالا و سلام در راستای این موضوع همکاری داریم و این افراد را به این پلتفرمها متصل میکنیم تا زمینه برای این نوع کسبوکارها فراهم شود. این طرح تقریباً یک سال است که در حال اجرای آن هستیم.
علاوه بر این، ما روند آموزشی را که کارجویان در کارگاهها میگذرانند، تحت نظر داریم. ما بعد از گذشت شش ماه پس از فراغت از تحصیل و دریافت مدرک، وضعیت اشتغال آنها را پیگیری میکنیم و متأسفانه باید بگویم که برای تحقق به نتیجه بهتر، نیاز به بهبود داریم. از این رو، به روزرسانی تجهیزات کارگاهها، تقویت توان مربیان و جذب مربیان حقالتدریس و استفاده از ظرفیتهای مراکز دولتی و خصوصی باید در دستور کار قرار گیرد تا بتوانیم دامنه خدمات و کیفیت آنها را بهبود بخشیم.
انتهای پیام