چرا شاهنامه؟ چرا فردوسی؟
محسن آزموده در روزنامه اعتماد به قلم آورده است: در روزهای اخیر، ویدیویی در فضای مجازی و در کانالها و گروههای شبکههای اجتماعی دست به دست میشود که در آن یکی از ناشران شناختهشده و آشنا، که نویسنده و پژوهشگری نیز هست، به دوربین میگوید که در ماههای گذشته، پرفروشترین کتاب در کتابفروشیاش شاهنامه فردوسی بوده است و از انواع مختلف آن اشاره میکند.
این مطلب میتواند به عنوان یک خبر خوش تلقی شود و از این بابت خوشحال بود که دستکم مردم به خواندن شاهنامه روی آوردهاند و به این اثر عظیم ادبی فارسی رجوع میکنند. حتی اگر تمام آن را نخوانند، اما حداقل خریداری کرده و به منزل میبرند و از آن نگهداری میکنند. البته این زاویه نگرش مستلزم دید منفی و شبههامیز هم میتواند باشد که این وضعیت نمایانگر «مد» شدن شاهنامهخوانی است که به معنای آگاهی عمیقتر و فهم گستردهتر نسبت به این کتاب ارزشمند نیست.
با این حال، شواهدی وجود دارد که نشان میدهد نگرش بدبینانه فوق، بهواسطه وجود واقعیتهای عینی چندان هم درست نیست. از دیرباز، در کتابخانههای کوچک و بزرگ خانههای ایرانی با سواد، یک نسخه از شاهنامه در کنار دیوان اشعار حافظ و شاید گلستان و بوستان سعدی موجود بوده است، و پیدا کردن خانهای که کتابخوان باشد و شاهنامه نداشته باشد، دشوار است.
در بسیاری از منازل، شاهنامههای قدیمی و دستنویس یا شاهنامههای نفیس با جلد و کاغذهای ارزشمند و زینتیافته به خط زیبای خوشنویسی وجود دارند. بدیهی است که بسیاری از این نسخهها، به دلیل قدمت یا خط خوش و یا به سبب شکل و نمای ظاهریشان، بیشتر جنبه یادگاری یا تزئینی دارند تا اینکه برای مطالعه جدی مناسب باشند. اگر فردی بخواهد به طور جدی شاهنامه را مطالعه کند، بهترین گزینه مراجعه به چاپهای سادهتر و جدیدتر با حروف چاپی است.
علاوه بر این، اکثر کتابفروشان بر این باورند که خریدارانی که برای خرید شاهنامه به فروشگاهها مراجعه میکنند، دارای آگاهیهای پیشین هستند و مشخصاً به دنبال تصحیحهای معتبر مانند تصحیح استاد خالقیمطلق یا چاپ مسکو هستند، به این معنا که آنان هم اطلاعاتی هرچند کلی در مورد شاهنامه و فردوسی دارند و هم قصد دارند کتاب را بخوانند، نه اینکه به عنوان یک شیء تزئینی در کتابخانه خود نگهدارند.
اما موضوعی که ذهن را به خود مشغول میدارد این است که چرا بهخصوص در این دوران سخت، شاهنامه با این قیمتهای بالا خریداری میشود؟ این روزها، قیمت کتابها مشابه دیگر کالاها به طرز قابل توجهی افزایش یافته و یک کتاب ۴۰۰ صفحهای حدود یک میلیون تومان قیمت دارد. در حال حاضر، انتشارات سخن، شاهنامه چهار جلدی فردوسی را با تصحیح استاد خالقیمطلق به بهای هشت میلیون و پانصد هزار تومان عرضه میکند. چاپ شاهنامه مسکو از انتشارات هرمس تقریباً ۵ میلیون تومان است. مجموعه هشت جلدی شاهنامه تحت تصحیح و شرح مهری بهفر (که هنوز به اتمام نرسیده) در برخی وبسایتها به قیمت ۱۷ میلیون تومان به فروش میرسد.
پس چرا در شرایط فعلی که مردم با مشکلات اقتصادی مواجهاند، شاهنامه با این قیمتها خریداری میشود؟ البته پاسخ دقیق به این سوال نیازمند بررسیهای جامع و مشاوره با کارشناسان حوزههای مختلفی مانند ادبیات، تاریخ، روانشناسی و جامعهشناسی است. ولی میتوان حدسهایی را مطرح کرد، همانطور که برخی متخصصان نیز اشاره کردهاند. نباید فراموش کرد که فردوسی، شاهنامه را در دورانی که زبان فارسی در سکوتی به سر میبرد، بسرایید و سعی کرد که خاطرات فراموششده قومی ایرانیان را به حیات برگرداند، و این اثر در آستانه قدرت گرفتن سلسلهای غیرایرانی به نام غزنویان خاتمه یافت.
پس از آن و در دوران دو قرن و اندی حاکمیت ابهامبرانگیز حکومتهایی مثل غزنویان و سلجوقیان و خوارزمشاهیان، و همچنین سلطه تفکر قشریگرایانه خلافت، در زمان حمله مغول بار دیگر شاهنامه رونق گرفت و اکنون مهمترین و قدیمیترین نسخههای این کتاب مربوط به قرنهای هفتم و هشتم هجری میباشد.
اکنون در وضعیت جنگ و اضطراب شدید، دوباره ایرانیان به شاهنامه روی آوردهاند، به عنوان بزرگترین اثر ادبی که آنها را به یکی از مهمترین منابع هویتیشان یعنی تاریخ باستان ایران پیوند میزند. مردم به دنبال رابطهای هستند که آنها را به یکدیگر، تاریخ و فرهنگشان و مهمتر از همه به خودشان متصل کند و چه کسی بهتر از فردوسی و شاهنامهاش برای تحقق این پیوند خواهد بود؟
شاهنامه فردوسی، به عنوان دژی مستحکم و پایدار، ایرانیان مضطرب را به یکدیگر پیوند میزند و از این نظر میتوان آن را نهادی برای همگان دانست، با احترام به تمامی تفاوتهای فرهنگی و قومی، مذهبی و سیاسی و اجتماعی. در شاهنامه، فارس و کرد و عرب و ترک و لر، شیعه و سنی و زرتشتی و مسیحی و یهودی، به عنوان همه کسانی که بر خاک ایران زندگی میکنند و خاطرات و آرزوهای مشترکی دارند، در کنار هم قرار دارند. خردمندانه و محترم، با افتخار و بدون بیگانهستیزی. شاید این یکی از عوامل اقبال عمومی به شاهنامه و فردوسی در این دوران باشد.