پیام تازه ایران به ایالات متحده؛ از اصلاح قواعد مذاکرات تا هشدار درباره گسترش درگیری
به نقل از ایلنا، عبدالباری عطوان، تحلیلگر مطرح در عرصه جهانی عربی در ستون روزنامه فرامنطقهای «رای الیوم» نوشت: اظهارات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در کنفرانس عمومی سازمان ملل اغلب بر ایران متمرکز شده بود؛ موضوعی که حکایت از این دارد که پرونده ایران کماکان یکی از ارکان کلیدی سیاست خارجی ایالات متحده در منطقه به شمار میرود. ترامپ در این اظهارات به دفاع از مواضع خویش در قبال ایران پرداخت و بار دیگر تأکید خود را بر رویکرد محافظهکارانه آمریکا نسبت به تهران بیان داشت.
در مقابل، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در نطق خود در مجمع عمومی کوشش نمود تا دیدگاههای متفاوتی از تحولات اخیر را مطرح کند و مواضع تهران در مورد جنگ، مذاکرات و سیاستهای آمریکا را توضیح دهد. این دو موضع، به محورهای اساسی فضای سیاسی حاکم بر نشست امسال در نیویورک بدل شد.
به همین منظور، دو موضع مطرح شده توسط مقامات ارشد نظامی ایران نیز دارای اهمیت است؛ مواضعی که میتوان آنها را نشانههایی از دگرگونی در ادبیات استراتژیک تهران نسبت به جنگ و مذاکرات محسوب کرد.
نخستین موضع، مربوط به سخنان سرلشکر یحیی رحیمصفوی، مشاور عالی فرمانده کل نیروهای مسلح ایران است که نسبت به احتمال گسترش درگیری هشدار داده و بیان داشته است که ممکن است دامنه جنگ از تنگه هرمز فراتر رفته و به اقیانوس هند کشیده شود. در صورت تحقق این امر، به معنای گسترش قابل ملاحظهای در جغرافیای درگیری و افزایش هزینهها برای طرفهای درگیر خواهد بود.
موضع دوم به اظهارات محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران مرتبط میشود. او از تغییراتی در رویکرد استراتژیک ایران خبر داده و تصریح نموده که شرایط جدید، نحوه تعامل تهران با مذاکرات و میانجیگران را نیز دستخوش تغییراتی کرده است.
طبق این دیدگاه، ایران در وضعیت فعلی میان کشورهایی که صرفاً در نقش میانجی ظاهر میشوند و کشورهایی که در فشارهای اقتصادی یا سیاسی علیه آن مشارکت دارند، تمایز قائل خواهد شد. کشورهای همکار در تحمیل محدودیتهای پروازی یا فشارهای اقتصادی به ایران، ممکن است از نظر تهران به عنوان میانجیهای بیطرف تلقی نشوند.
این مواضع به نوعی میتواند نشاندهنده پیام جدید تهران درباره مذاکرات باشد؛ پیامی که به روشنی بیان میکند ایران در وضعیت فعلی تصمیم به بازگشت به وضع سابق ندارد و در تعیین قواعد، طرفهای مذاکره و شرایط گفتگو، ملاحظات تازهای را مدنظر قرار خواهد داد.
در زمینه نظامی نیز، اظهاراتی درباره فعالیتهای اخیر نیروهای مسلح ایران و تواناییهای آنها در برابر حملات آمریکا مطرح شده است. برخی از این ادعاها توسط مقامات ایرانی به میان آمده و در مورد جزئیات و صحت مستقل آنها اطلاعات کافی در دسترس نیست؛ اما مطرح شدن این ادعاها بیانگر تلاشیست از سوی تهران برای ارائه تصویر جدیدی از نتایج درگیری و توازن قوای نظامی در منطقه.
علاوه بر این، تهدید به گسترش دایره درگیری از تنگه هرمز به نقاط دیگر، پیامدهای اقتصادی و امنیتی جدی خواهد داشت. اقیانوس هند یکی از مسیرهای حیاتی تجارت و انتقال انرژی در جهان است و هرگونه ناامنی در این منطقه میتواند تأثیرات بسزایی بر روی حملونقل دریایی و بازار انرژی بگذارد.
در این شرایط، اظهارات مقامهای ایرانی را میتوان در چارچوب تلاشی برای افزایش هزینههای هرگونه عملیات نظامی علیه خود و تغییر موازنه محاسبات طرف مقابل تلقی کرد. در عین حال، این مواضع به وضوح به معنای تصمیم جدی برای گسترش جنگ نیست و ممکن است تنها قسمتی از استراتژی بازدارندگی و پیامرسانی ایران باشد.
در محیط دیپلماتیک، فضای مجمع عمومی سازمان ملل again این نکته را تأکید کرد که اختلافات بین تهران و واشنگتن کماکان عمیق است. سخنان ترامپ و پزشکیان دو روایت متفاوت از تحولات منطقه و آینده روابط بین دو کشور را به نمایش گذاشت و بهطور مجدد ایران را به مرکز توجه نشست سازمان ملل قرار داد.
از سوی دیگر، آنچه به نظر میرسد مهمتر میباشد، روش برخورد ایران با میانجیگریهای آتی است. اظهارات اخیر مقامهای ایرانی نشان میدهد که تهران احتمالاً در تعامل با کشورهایی که برای میانجیگری وارد عمل میشوند، بیشتر توجه خود را معطوف به عملکرد عملی آنها و میزان استقلالشان از سیاستهای ایالات متحده خواهد کرد.
بنابراین، این مجموعه مواضع را میتوان به عنوان نشانههایی از شکلگیری رویکردی در نظر گرفت که در آن دیپلماسی و توان نظامی در کنار هم قرار میگیرد؛ به این معنا که تهران از یکسو مسیر گفتگو را به طور کامل کنار نمیگذارد و از سوی دیگر در تلاش است با نمایش قدرت بازدارندگی و افزایش هزینههای احتمالی درگیری، شرایط مناسبتری برای هرگونه مذاکره ایجاد کند.
در نهایت، تهدید نسبت به گسترش ممکن درگیری به اقیانوس هند و تأکید بر تغییر رویکرد درقبال میانجیگران، بیشتر از آنکه فقط دو اظهارنظر جداگانه باشد، میتواند به عنوان بخشی از پیام وسیعتر ایران درباره مرحله جدید تقابل با آمریکا تلقی شود؛ پیامی که بر بازتعریف قواعد درگیری، مذاکرات و روابط با کشورهای منطقه و میانجیگران تأکید دارد.