نقص این ویتامین سبب ایجاد خستگی، سردرد و کاهش عملکرد حافظه میشود
فرارو- در حال حاضر، خستگی مفرط، سردردهای مکرر و فراموشیهای گذرا به بخشی عادی و روزمره در زندگی بسیاری از افراد تبدیل شده است. اما تحقیقات پزشکی جدید بهطور خاص بر نقش کلیدی یک ریزمغذی اساسی تأکید دارند که کمبود آن میتواند نشانهای از ایجاد مشکلات جدیتر در سیستم عصبی و خونی باشد.
به نقل از فرارو و به گزارش هافپست، برای بسیاری از افراد، احساسی از خستگی مداوم و کمبود انرژی یا تجربه دردهای سر مداوم به قدری تکراری میشود که گویی بخشی از زندگی روزمره آنها شده است. با این حال، پزشکان و متخصصان بهداشت به ما هشدار میدهند: این علائم هرگز نباید به عنوان یک وضعیت عادی پذیرفته شوند و نباید به سادگی با آنها کنار آمد.
در فیزیولوژی انسان، خستگی مفرط و سردرد به نوعی زبان گویای ارگانها هستند که نشاندهنده وجود اختلال در چرخههای حیاتی یا بیپاسخ ماندن نیازهای اساسی بدناند. این نیازها ممکن است از عدم استراحت کافی، کمآبی یا ناتوانی در تأمین ملزومات تغذیهای ابتدایی ناشی شود.
در میان این موارد، یک ریزمغذی اساسی وجود دارد که فقدان آن معمولاً از دید افراد و حتی برخی از پزشکان پنهان میماند، اما غفلت از آن میتواند به خستگی شدید، سردردهای مزمن و کاهش کارکردهای شناختی و حافظه منجر شود: این ماده حیاتی چیزی جز «فولات» (ویتامین B9) نیست.
کمبود فولات؛ عامل کمخونی و منبع مشکلات جسمی
شناسایی و رهیابی علت خستگی مداوم همیشه ساده نیست. در ابتدا، افراد به کمبودهای دیرینهای چون کمبود آهن یا پروتئین توجه میکنند. اما عاملی که غالباً دست کم گرفته میشود، سطح ذخایر فولات در خون است.
دکتر ندا هندیه، متخصص مغز و اعصاب و مدیر پزشکی مرکز سردرد و میگرن «هیوِن»، تأکید میکند که احساس فرسودگی بارزترین نشانه ابتدایی در کسانی است که دچار کمبود فولات هستند. او توضیح میدهد: «فولات نقشی محوری و غیرقابل انکار در تولید گلبولهای قرمز سالم در مغز استخوان دارد. نبود مقدار کافی از این ویتامین، منجر به کمخونی میشود. لذا، بیماران معمولاً احساس مداوم خستگی، ضعف عضلانی و تنگی نفس موقع انجام فعالیتهای روزمره را گزارش میکنند.»
این متخصص مغز و اعصاب ادامه میدهد که عواقب ناشی از عدم دریافت یا جذب کافی فولات به صورت تدریجی شکل میگیرد و در طول زمان میتواند پیامدهای جدی مانند سردرد و کاهش کارایی شناختی را به همراه داشته باشد. اگرچه کمبود فولات بهطور خاص بهعنوان علت مستقیم میگرن یا سردردهای موضعی محسوب نمیشود، اما کمبود طولانیمدت و شدید آن میتواند نوعی کمخونی ساختاری به نام کمخونی مگالوبلاستیک را ایجاد کند که در نتیجه آن، سردرد به یک علامت ثانویه شایع تبدیل میشود.
آسیبهای ناشی از کمبود فولات در درازمدت بر سلامت مغز و بهخصوص ساختار حافظه تأثیر میگذارد. تحقیقات نشان میدهند که کاهش سطح فولات سرم با تسریع افت عملکردهای شناختی رابطه مستقیم دارد و به عنوان یک نشانگر زیستی مهم برای پیشبینی کاهش کارایی ذهنی در میان سالمندان تلقی میشود.
در این راستا، دکتر شوانگ جوشی، استادیار رشته نورولوژی در دانشگاه ماساچوست، به این نکته اشاره میکند که اکثریت افرادی که به کمبود فولات مبتلا هستند، همزمان با کاهش سطح ویتامین B12 نیز درگیرند؛ ویتامینی که تحقیقات نشان میدهند رابطهای بنیادین و اثباتشده با ضعف حافظه و زوال شناختی دارد.
دکتر هندیه نیز تأکید میکند که عملکرد عادی مغز به شدت به حضور فولات وابسته است و میگوید: «عملکرد حافظه فرآیند پیچیدهای است و عوامل متعددی میتواند بر عملکرد آن تأثیر بگذارد، که کمبود فولات تنها یکی از این مؤلفههاست و باید در ارزیابیهای بالینی مورد توجه قرار گیرد.»
کدام گروهها در معرض خطر بیشتری برای کمبود فولات هستند؟
خوشبختانه، طبق نظر هر دو متخصص مغز و اعصاب، بروز کمبود فاکتور فولات در جوامع مدرن وضعیت نسبتاً نادری است. دکتر جوشی میگوید: «در حال حاضر، بهرغم غنیسازی مواد غذایی، بهویژه آرد و فرآوردههای غلات با اسید فولیک، واقعاً ابتلا به کمبود این ویتامین در افراد رایج نیست.»
فولات طبیعی در انواع وسیعی از مواد غذایی موجود است؛ از سبزیجات تیره، میوهها و مغزها گرفته تا حبوبات، غذاهای دریایی، تخممرغ، لبنیات، گوشتهای قرمز، مرغ و دانههای سبوسدار. بنابراین، در صورت مواجهه فردی با کمبود این ویتامین، احتمالاً نشانهای از گزند فراگیر در تغذیه و پتاسیل سایر ریزمغذیها وجود خواهد داشت.
افرادی که به بیماریهای سوء جذب گوارشی مانند سلیاک یا بیماریهای التهابی روده مبتلا هستند، به شدت در معرض کاهش این ماده ارزشمند قرار دارند. همچنین، به گفته گیلو، زنان باردار به علت نیاز اروزی به سنتز دیانای جنینی و تقسیمات سریع سلولی، در معرض ریسک بیشتری هستند و به مقدار بیشتری از این ویتامین نیاز دارند.
استراتژیهای ساده و علمی برای تأمین فولات کافی
با توجه به رهنمودهای مؤسسه ملی سلامت آمریکا، میزان توصیهشده روزانه فولات برای بزرگسالان غیر باردار ۴۰۰ میکروگرم از «مکملهای غذایی فولات» است. اگرچه بسیاری از افراد از طریق تغذیه روزانه خود مقدار لازم را بهدست میآورند، اما در صورت بروز علائم هشدار مانند خستگی مزمن، سردرد و اختلال در تمرکز، آزمایش سطح فولات سرم از طریق یک آزمایش خون معمولی میتواند یک اقدام ابتدایی و مؤثر در روند تشخیص بیماری باشد.
امی براونستین، متخصص تغذیه، بر این باور است که کلید اصلی سلامتی در تنوع رژیم غذایی نهفته است. اصلیترین و غنیترین منابع طبیعی فولات شامل لوبیا چشمبلبلی، اسفناج بخارپز و غلات صبحانه غنیشده میباشند. او پیشنهاد میکند که افزودن تنها یک وعده غذایی معطر غنی از فولات به رژیم روزانه به تامین نیازهای بدن کمک بزرگی میکند.
براونستین تأکید میکند زنان باردار یا زنانی که در آستانه بارداری قرار دارند، اصلیترین دستهای هستند که باید تحت نظارت پزشک از مکملهای دارویی مصرف کنند؛ زیرا این ماده به ویژه در هفتههای ابتدایی حاملگی به طبیعی باقی ماندن ساختار لوله عصبی و نخاع جنین بسیار حیاتی است.
در نهایت، متخصصان تاکید میکنند دریافت مقادیر زیاد فولات از منابع غذایی طبیعی به ندرت ایجاد مشکل میکند و معمولاً بیخطر است، اما در صورت استفاده از مکملها و قرصهای ویتامینی، مجموع دوز دریافتی روزانه نباید از حد مجاز ۱۰۰۰ میکروگرم بالاتر رود.
اگرچه کمبود فولات در جوامع امروزی به طور کلی گسترده نیست، اما بیتوجهی به آن میتواند منجر به بروز عوارض عصبی و فیزیولوژیک فراوانی شود؛ بدین سبب، مراجعه به پزشک در مواجهه با خستگی و کاهش تمرکز، اولین و منطقی ترین گام به سوی بازپروری نشاط، افزایش انرژی و روشنی روان است.