آسمان ابری ایران و عراق؛ آیا بغداد از تصمیم خود عقب مینشیند؟
تعلیق پروازهای ایران در چهار فرودگاه عمده عراق، روابط میان تهران و بغداد را به مرحلهای جدید سوق داده است؛ این اقدام در واکنش به افزایش فشارهای تحریمی آمریکا بر صنعت هوانوردی ایران اتخاذ شده و دولت علیالزیدی، نخستوزیر عراق از جمله دولتهایی است که اجرای این طرح تحریمی را پذیرفته است. با این حال، تصمیم الزیدی بلافاصله با واکنشهای داخلی و انتقادات صریح از سوی ایران روبهرو شد.
طبق گزارش دنیای اقتصاد، اکنون پرسش این است که آیا بغداد بر اساس تحولات اخیر در تصمیم خود تجدیدنظر خواهد کرد. علیرضا مجیدی، تحلیلگر مسائل غرب آسیا، خاطرنشان کرده که کلیت این موضوع به آمریکا مربوط میشود. وی در مورد واکنش ایران تأکید کرد که در صورت نهایی شدن این تصمیم، قطعا نگرش تهران به دولت عراق منفی خواهد بود؛ اما این سوال مطرح است که ایران در پاسخ به این تصمیم چه اقداماتی را اتخاذ خواهد کرد که همچنان جای بحث دارد.
این تحلیلگر همچنین اشاره کرد که اگر شدت اعتراضات داخلی در عراق و واکنش ایران از سطح پیشبینی شده فراتر برود، ممکن است بغداد در تصمیم خود تجدید نظر نماید.
تحلیل شما در مورد اقدام اخیر دولت بغداد در توقف پروازهای ایرانی به سمت عراق چیست؟
عراق انتظار داشت که ایران وضعیت بغداد را درک کند و با این تصمیم کنار بیاید. به عبارتی، آنها این موضوع را فراتر از ظرفیتهای بغداد و مرتبط با یک مسئله بزرگتر میدانستند که ۱۷ کشور درگیر آن هستند. بنابراین، تصور آنها این بود که ایران در همین راستا به حلوفصل این مسأله کمک خواهد کرد و در عوض، عراق نیز همکاری لازم را نشان میدهد. آنچه برای عراقیها غیرمنتظره بود، واکنش تهران و حساسیت خاصی بود که بر این موضوع داشت. حتی در سطح منطقه نیز آنچه رخ داد با ارزیابیهای اولیه بغداد همخوانی نداشت. آنها انتظار نداشتند در میان ۱۷ کشور که قرار بود همراهی کنند، تنها سه کشور به این موضوع پا بگذارند و کشورهای دیگری مانند ترکیه، افغانستان و تاجیکستان همکاری لازم را نداشته باشند.
تا چه اندازه میتوان گفت این تصمیم بغداد، یک اقدام مستقل عراقی است؟ نقش آمریکا در این فرایند چقدر است؟
اگر بخواهم با صراحت بیان کنم، تمام این وضعیت آمریکایی است. حتی بر اساس روایت خود عراقیها، این پروژه به عنوان یک طرح آمریکایی شناخته میشود و شواهدی وجود دارد که نشان میدهد بغداد نیز نسبت به ابعاد این موضوع دغدغههایی دارد.
چه عواملی باعث میشود علی الزیدی، نخستوزیر عراق با وجود هزینههای احتمالی، از سیاستهای آمریکا پیروی کند؟
دلیل اصلی اینکه الزیدی در این زمینه بازی میکند، این است که او پایگاه سیاسی و مردمی در داخل کشور ندارد و ناچار است برای تحکیم موقعیت خود به حمایت خارجی تکیه کند. او آمریکا را عامل به قدرت رسیدنش میداند و برای متعادل کردن قدرت سایر گروهها، واشنگتن را پشتوانه خود میبیند.
تصمیم بغداد چه تأثیری بر روابط تهران و بغداد خواهد گذاشت؟
دیدگاه ایران در مورد دولت عراق بهطور حتم منفی خواهد شد؛ اما اینکه تهران در واکنش به این تصمیم چه نوع اقداماتی را انجام خواهد داد، همچنان جای بحث دارد. بخش اعظم این واکنش بستگی به معادلات داخلی عراق و حساسیت جریانهای مؤثر در قدرت و حمایت از الزیدی دارد. نحوه برخورد نیروهای سیاسی عراق با تبعات این تصمیم میتواند تأثیر عمیقی بر واکنشهای ایران داشته باشد.
ایران برای پاسخگویی به تصمیم بغداد چه ابزارهایی در دست دارد؟
ایران مجموعهای از ابزارهای فشار در اختیار دارد. یکی از این ابزارهای حیاتی موضوع انرژی است. در حال حاضر، بخش مهمی از برق عراق به تأمین انرژی از ایران وابسته است. بهطور تقریبی، حدود ۴۶ درصد برق عراق به این شکل تأمین میشود که بیشتر آن از طریق گازهای صادراتی ایران به نیروگاههای عراقی تبدیل به برق میشود و باقیمانده نیز بهصورت برق مستقیم ارائه میگردد. علاوه بر این، ایران به عراق اجازه میدهد روزانه ۴ میلیون بشکه نفت صادر کند و در صورت لزوم میتواند عبور این نفتکشها را در تنگه مسدود کند.
آیا وابستگی عراق به انرژی ایران میتواند در صورت بروز اختلافات شدید، به یک ابزار فشار تبدیل گردد؟
بله، در چنین شرایطی موضوع پرداخت بدهیها نیز از اهمیت بالایی برخوردار میشود. ایران میتواند بر این نکته تأکید کند که برای ادامه صادرات انرژی، پرداخت هزینههای مربوطه ضروری است و در غیر این صورت، ادامۀ این روند برای تهران امکانپذیر نخواهد بود. این موضع حتی از منظر افکار عمومی در عراق نیز قابل پذیرش خواهد بود.
با توجه به این وضعیت، آیا میتوان انتظار داشت دولت بغداد در تصمیم خود تجدیدنظر کند؟
برای آینده این داستان، دو عامل کلیدی وجود دارد؛ اول عدم توافقات داخلی در عراق و دوم سطح واکنش جمهوری اسلامی ایران. طرف مقابل از ابتدا هر دو عامل را پیشبینی کرده، اما در شدت آنها شک داشته است. آنها تصور میکردند که میتوانند با مدیریت و کنترل مخالفتهای داخلی و واکنش ایران، این وضعیت را پشت سر بگذارند و حتی امروزه نیز ممکن است چنین تصوری داشته باشند. اما اگر شدت هر یک از این دو عامل، یعنی نارضایتی داخلی در عراق و واکنش جمهوری اسلامی ایران، از سطح پیشبینیشده فراتر رود، احتمال دارد که بغداد نظر خود را تغییر دهد.
بنابراین آیا میتوان گفت پرونده توقف پروازهای ایرانی هنوز به پایان نرسیده است؟
بله، همچنان نمیتوان این پرونده را تمامشده تصور کرد. میزان فشارهای داخلی در عراق و نوع واکنش تهران میتواند معادلات این موضوع را تغییر دهد و حتی بغداد را به تجدیدنظر در تصمیم اخیر خود ترغیب کند.