تحلیل و ارزیابی جام جهانی ۶۴ تیمی؛ تحول در دنیای فوتبال یا بحران فیفا؟
یک سال پیش از آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ که با حضور بیسابقه ۴۸ تیم برگزار خواهد شد، مسئولین فوتبال در سراسر جهان در حال بررسی این موضوع بودند که چگونه این رقابت میتواند بار دیگر توسعه یابد.
در مارس ۲۰۲۵، کنفدراسیون فوتبال آمریکای جنوبی (CONMEBOL) پیشنهاد افزایش تعداد تیمهای حاضر در جام جهانی ۲۰۳۰ را مطرح کرد؛ رقابتی که در اواسط دهه ۱۹۹۰ با ۲۴ تیم برگزار میشد. به دنبال آن، جانی اینفانتینو، رئیس فیفا نیز به احتمال افزایش تیمها به ۶۴ تیم اشاره کرده و گفت: «هنگامی که شما یک جام جهانی را میزبانی میکنید، باید آن را به گونهای برگذار کنید که تمام جهان را شامل شود. این فقط مختص اروپا و آمریکای جنوبی نیست، بلکه مربوط به کل دنیا است.»
هنوز هیچ تأییدی مبنی بر تصمیم فیفا برای افزایش تعداد تیمهای جام جهانی در دو دوره متوالی وجود ندارد. اما با توجه به بیان رئیس کنفدراسیون فوتبال آمریکای جنوبی، احتمال برگزاری یک تورنمنت ۶۴ تیمی در سال ۲۰۳۰ جدی به نظر میرسد.
اما اگر اعمال میزبانی از ۴۸ تیم در جام جهانی ۲۰۲۶ به قدری چالشبرانگیز بود که نیاز به همکاری سه کشور داشت، چگونه میتوان از ۶۴ تیم در چنین شرایطی میزبانی کرد؟
فرمت و مدت زمان مسابقات
ابتدا باید به مرحله گروهی بپردازیم. با حضور ۶۴ تیم، میتوان به سادگی ۱۶ گروه چهار تیمی تشکیل داد. فیفا نیز میتواند به فرمت پیشین بازگردد و دو تیم نخست هر گروه را به مرحله حذفی ۳۲ تیمی راهی کند، به جای استفاده از فرمت پیچیدهای همچون آنچه در جام جهانی ۲۰۲۶ اتخاذ شده است.
اما چالش واقعی از اینجا آغاز میگردد: افزایش تعداد تیمها در مرحله گروهی به افزایش تعداد مسابقات منجر خواهد شد. در حالی که در جام جهانی ۲۰۲۶، ۷۲ مسابقه در مرحله گروهی انجام شد، این تعداد در یک جام جهانی ۶۴ تیمی به ۹۶ مسابقه خواهد رسید.
در جام جهانی پیشین، بهطور میانگین روزانه ۴.۲ مسابقه مرحله گروهی برگزار شد و این مرحله به مدت ۱۷ روز ادامه یافت. اگر همین میانگین را در نظر بگیریم، مرحله گروهی جام جهانی ۲۰۳۰ تقریباً ۲۳ روز طول خواهد کشید.
با وجود ۳۲ تیم در مرحله حذفی، برنامهریزی در این مرحله میتواند بدون تغییر باقی بماند، اما با اضافه شدن شش روز به خاطر طولانیتر شدن مرحله گروهی، مدت زمان کل رقابتهای جام جهانی ۲۰۳۰ ممکن است به ۴۵ روز افزایش یابد؛ یعنی بیش از شش هفته.
این موضوع ممکن است برای تماشاگران معمولی چندان اهمیت نداشته باشد، اما تقویم عمومی فوتبال در سال ۲۰۲۶ نیز با وجود برگزاری جام جهانی در مدت پنج هفته و نیم، بسیار فشرده بود. خاویر تباس، رئیس لالیگا، در ماه جولای بیان کرد: «افزایش تعداد تیمهای ملی هیچ معنایی ندارد. همه چیز نمیتواند صرفاً مربوط به جام جهانی باشد... در حال نابود کردن صنعت فوتبال هستند.»
آیا ممکن است مرحله گروهی فشردهتر شود؟ بله، اما این راهحل مطلوبی نخواهد بود. چنانچه ۹۶ مسابقه مرحله گروهی را طی همان ۱۷ روز جام جهانی ۲۰۲۶ برگزار کنیم، بهطور میانگین باید روزانه ۵.۶ مسابقه انجام شود. با در نظر گرفتن فاصله حداقل یک ساعت میان مسابقات، برنامهریزی روزهایی با شش مسابقه و ادامه رقابتها به ساعات غیرمعمول شب، به یک چالش بزرگ تبدیل خواهد شد.
برگزاری همزمان چند مسابقه، بهویژه در دور نهایی مرحله گروهی، میتواند یک راهحل برای مدت دو هفته نخست باشد، اما در این صورت، تیمها بخش اعظم توجه رسانهها را از دست خواهند داد، شبکههای تلویزیونی بخشهایی از درآمد و مخاطبان خود را اتلاف خواهند کرد و هواداران عملاً بسیاری از فرصتها برای تماشای مسابقات را از دست خواهند داد.
این مطلب را هم بخوانید: ۱۰ حقیقت تلخ و شیرین جام جهانی ۲۰۲۶؛ از میزبانی غافلگیرکننده آمریکا تا فوتبالی که دیگر مثل قبل نیست
تعیین سهمیهها و تأثیر آن بر مرحله انتخابی
با افزایش تعداد سهمیهها، چگونگی تقسیم این سهمیهها میان کنفدراسیونها به چه شکلی خواهد بود؟
برای بررسی این موضوع میتوان به درصد فعلی سهمیههای تخصیصیافته به هر کنفدراسیون در جام جهانی ۴۸ تیمی ۲۰۲۶ نگاه کرد. به منظور سادهتر شدن محاسبات، دو سهمیه پلیآفی که کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) و کنفدراسیون فوتبال آفریقا (CAF) در تورنمنت اخیر داشتهاند، نیز در نظر گرفته میشود.
با بهرهگیری تقریبی از این درصدها و تخصیص چهار سهمیه از مجموع ۶۴ سهمیه برای پلیآف به منظور تعیین آخرین تیمهای راهیافته به جام جهانی ۲۰۳۰، تقسیم سهمیهها از سال ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ میتواند به شکل زیر باشد:
- یوفا: ۲۰ تیم، نسبت به ۱۶ تیم
- آفریقا: ۱۲ تیم، نسبت به ۱۰ تیم
- آسیا: ۱۱ تیم، نسبت به ۹ تیم
- کونمبول: ۷ تیم، نسبت به ۶ تیم
- کونکاکاف: ۸ تیم، نسبت به ۶ تیم
- اقیانوسیه: ۲ تیم، نسبت به یک تیم
البته با توجه به درصد سهمیهها میتوان تغییرات جزئی دیگری نیز اعمال کرد؛ بهویژه اینکه احتمال دارد سهمیه کونمبول نسبت به سایر کنفدراسیونها کمتر افزایش یابد. با این حال، از آنجا که این کنفدراسیون تنها ۱۰ عضو دارد، بعید است که کشورهای متعددی در آمریکای جنوبی از داشتن هفت سهمیه ناراضی باشند.
اما سؤال مهمی در مورد تأثیر این تغییرات بر مرحله انتخابی جام جهانی مطرح میشود. افزایش سهمیهها به معنای کاهش خطر حذف در رقابت برای صعود خواهد بود که میتواند جذابیت مسابقات انتخابی منطقهای را در سالهای نزدیک به جام جهانی کاهش دهد. الکساندر چفرین، رئیس یوفا، در آوریل ۲۰۲۵ درباره این موضوع گفت: «این برای مسابقات انتخابی ما ایده خوبی نیست.»
از نظر اقتصادی نیز این تغییرات ممکن است باعث کاهش توجه هواداران به مسابقات منطقهای پیش از جام جهانی و افزایش تمرکز بر روی خود تورنمنت اصلی شود.
ارزش تجاری مسابقات انتخابی برای شبکههای تلویزیونی و اسپانسرها تنزل خواهد یافت و در نتیجه، کنفدراسیونها و تیمهای ملی بیش از پیش به رویداد اصلی فیفا وابسته خواهند شد.
در آمریکای شمالی، تصور برگزاری مرحله نهایی انتخابی توسط کونکاکاف با حضور هشت تیم در حالی که ممکن است هشت سهمیه مستقیم داشته باشد، دشوار است. تقسیم رقابتهای انتخابی این کنفدراسیون به گروههای جداگانه منطقیتر به نظر میرسد.
با توجه به سیدبندی بالقوه و حضور تیمهای قدرتمند در هر گروه، آیا این به معنای پایان رقابتهای انتخابی مهم میان مکزیک، آمریکا و کانادا در مسیر جام جهانی بعدی خواهد بود؟
این مطلب را هم بخوانید: جام جهانی ۶۴ تیمی؛ رویای جهانی شدن یا کابوس فوتبال؟
سلامت بازیکنان و کیفیت مسابقات
یکی از جذابیتهای فوتبال این است که همیشه با کمبود مسابقات ملی و باشگاهی مواجه نیستیم. به جز وقفههای مختصر در تابستان و زمستان، تقریباً در هر روز هفته میتوان یک مسابقه باکیفیت پیدا کرد. با این حال، این وضعیت به خودی خود به یک معضل تبدیل شده است.
گزارشهای متعدد درباره خستگی بغرنج بازیکنان سطح بالا منتشر شده و سازمان FIFPRO، که بخشی از اتحادیههای بازیکنان است، بهطور مکرر نسبت به حجم بالای مسابقات حرفهای هشدار داده است.
FIFPRO در سال ۲۰۲۴ در یک بیانیه به ESPN گفت: «متأسفانه فیفا بهطور مداوم از مشارکت لیگهای ملی و اتحادیههای بازیکنان در فرآیند تصمیمگیری خود پرهیز کرده است. تصمیمات فیفا در سالهای اخیر غالباً به نفع رقابتها و منافع تجاری این نهاد بوده و مسئولیتهای آن بهعنوان سازمان حاکم بر فوتبال را نادیده گرفته و به منافع اقتصادی لیگهای ملی و سلامت بازیکنان آسیب زده است.»
ریچارد مسترز، مدیر اجرایی لیگ برتر انگلیس، دو سال پیش در یک همایش عمومی اتحادیه لیگهای اروپا تأکید کرد که فوتبال جهانی در آستانه یک نقطه بحرانی قرار دارد. او بیان کرد: «بازخوردی که از بازیکنان دریافت میکنیم نشاندهنده آن است که حجم مسابقات فوتبال بیش از حد است و دائماً تعداد آن در حال افزایش است.»
بنابراین منطقی است که تبدیل یک جشن یکماهه فوتبال که پیش از سال ۱۹۹۸ برگزار میشد به یک تورنمنت شش هفتهای یا حتی طولانیتر، پیامدهایی برای همان بازیکنانی خواهد داشت که استعدادشان این رقابت را به یکی از جذابترین رویدادهای ورزشی دنیا تبدیل کرده است.
ویکتور مونتاگلیانی، رئیس کونکاکاف، در آوریل ۲۰۲۵ اظهار داشت: «من به گسترش جام جهانی مردان به ۶۴ تیم بهعنوان تصمیمی درست برای خود تورنمنت و اکوسیستم گستردهتر فوتبال اعتقاد ندارم؛ از تیمهای ملی گرفته تا رقابتهای باشگاهی، لیگها و بازیکنان.»
اما جدا از خستگی بازیکنان، آیا ممکن است افزایش تعداد تیمها و گسترش مسابقات به کیفیت جام جهانی آسیب برساند؟ این موضوع نیاز به بحث مفصلتری دارد و احتمالاً نیاز به بررسیهای دیگری خواهد داشت.
کیپورد، تیم شصتونهم ردهبندی فیفا، در جام جهانی ۲۰۲۶ به مرحله حذفی رسید؛ غنا، تیم شماره ۷۴ دنیا، نیز همین کار را انجام داد. آیا با افزایش تعداد تیمها، تصاویر حضور تیمهای با رتبههای پایینتر ادامه خواهد داشت؟
شیخ سلمان بن ابراهیم آل خلیفه، رئیس کنفدراسیون فوتبال آسیا، سال گذشته بیان کرد: «اگر این موضوع همچنان قابل تغییر باشد، درها نهتنها برای افزایش تعداد تیمهای حاضر در رقابت به ۶۴ تیم باز خواهد شد، بلکه ممکن است فردی درخواست افزایش تیمها به ۱۳۲ تیم را بدهد. در نهایت به کجا خواهیم رسید؟ این امر به یک هرجومرج تبدیل خواهد شد.»
این گزارش را هم بخوانید: افشای گزارش پلیس آمریکا؛ از منفجر کردن مسی تا مرد مشکوک در پی رونالدو
ورزشگاههای مورد نیاز برای یک تورنمنت بزرگتر
در جام جهانی ۲۰۲۶، ۱۶ ورزشگاه میزبان ۱۰۴ مسابقه بودند. بهعبارتی، هر ورزشگاه به طور میانگین ۶.۵ مسابقه را میزبانی کرد و بیشترین تعداد مسابقات نیز با ۹ بازی در ورزشگاه AT&T دالاس برگزار شد. در یک جام جهانی ۶۴ تیمی، در مجموع ۱۲۸ مسابقه برگزار خواهد شد. اگر همان میانگین ۶.۵ مسابقه در نظر گرفته شود، این به این معناست که مراکش، پرتغال و اسپانیا به ۱۹ ورزشگاه نیاز دارند.
با این حال، این محاسبه باید با در نظر گرفتن تصمیم فیفا برای برگزاری یک مسابقه در هر یک از کشورهای آرژانتین، پاراگوئه و اروگوئه به مناسبت صدمین سالگرد برگزاری جام جهانی، اصلاح شود.
هنوز هیچ ورزشگاه یا محل میزبانی بهطور قطعی تعیین نشده، اما ۲۳ ورزشگاه در مجموع شش کشور پیشنهاد شدهاند. این تعداد دقت قابلتوجهی نسبت به سال ۱۹۹۴ دارد؛ زمانی که مسابقات تنها در ۹ ورزشگاه برگزار شد.
با در نظر گرفتن نگرانیهای خاص درباره سفر برخی تیمها به آن سوی اقیانوس اطلس در میانه مرحله گروهی، معقول به نظر میرسد که اگر یک تورنمنت ۶۴ تیمی برگزار شود، سه کشور آمریکای جنوبی بهگونهای میزبانی نداشته باشند که یک کشور میزبان تنها یک مسابقه را برگزار کند و منطقی است که یک گروه کامل به این منطقه اختصاص یابد.
این سوالات نیز حائز اهمیت هستند: کدام کشورها توانایی میزبانی وجوه این ابعاد بزرگ را خواهند داشت؟ عربستان سعودی در سال ۲۰۳۴ چگونه میتواند از ۶۴ تیم بدون واسطه کشور میزبان مشترک، میزبانی کند؟ آیا میزبانی جام جهانی ۶۴ تیمی، همکاری مشترک را به امری ضروری تبدیل خواهد کرد؟
علاوه بر محل اقامت و امکانات تمرینی، زیرساختهای گستردهای نیاز است و ظرفیت ورزشگاهها نیز نباید فراموش گردد.
در جام جهانی ۲۰۲۶، ۱۶ ورزشگاه در سه کشور میزبان ۱۰۴ مسابقه را برگزار کردند و ظرفیت آنها بین ۴۵ هزار تا ۸۰ هزار نفر متغیر بود. بیشتر این مسابقات در ورزشگاههای NFL در آمریکا برگزار شد که میلیاردها دلار درآمدی را برای فیفا به ارمغان آورد.
میزبانی از جام جهانی کار سادهای نیست و اگر تعداد تیمها بهطرز چشمگیری افزایش یابد، فیفا ممکن است با گزینههای محدودی برای میزبانی مواجه شده و دچار چالش گردد.
آیا این موضوع ممکن است به معنای اجتنابناپذیری بازگشت جام جهانی به آمریکا در سال ۲۰۳۸ باشد؟
بیشتر بخوانید: جام جهانی ۲۰۲۶ از زاویهای دیگر؛ ۲۸ ساعت و بیش از ۶۵هزار بار تبلیغ غذای ناسالم!
