نبرد برای بدست آوردن فضای صفحه اصلی گوشی؛ درس‌هایی از شکستن تسلط پلتفرم‌های خارجی
به نقل از ایسنا، توسعه اقتصاد دیجیتال و اهمیت روزافزون پلتفرم‌ها و نرم‌افزارها در زندگی روزمره، موجب شده است که رقابت میان خدمات داخلی و خارجی و چگونگی مدیریت بازار دیجیتال به یکی از موضوعات بسیار مهم در سیاست‌گذاری فناوری تبدیل شود. در این راستا، عرضه اولیه نرم‌افزارها و خدمات دیجیتال بر روی گوشی‌های هوشمند و سایر دستگاه‌ها به خاطر تأثیر آن بر انتخاب اولیه کاربران و ایجاد عادت‌های مصرف، مورد توجه برخی از کشورها قرار گرفته است.
روسیه از جمله کشورهایی است که با اعمال مقرراتی برای پیش‌نصب برخی نرم‌افزارهای بومی بر روی دستگاه‌های هوشمند، سعی در تغییر شرایط برای رقابت خدمات داخل کشور در بازار دیجیتال دارد. این تجربه در سال‌های اخیر به‌عنوان نمونه‌ای از مداخله تنظیم‌گرانه در بازار پلتفرم‌ها مطرح گشته است؛ رویکردی که در کنار حفظ امکان استفاده از خدمات خارجی، بر افزایش دسترسی و قابل مشاهده بودن گزینه‌های داخلی در آغاز استفاده از دستگاه تمرکز کرده است.
تجربه‌هایی در راستای مقابله با انحصار پلتفرم‌های خارجی
محمدمهدی الهیاری، کارشناس «پژوهش و دانشگاه» در اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به گسترش اقتصاد دیجیتال و الزامات سیاست‌گذاری در خصوص وابستگی کشورها به پلتفرم‌ها و نرم‌افزارهای خارجی، اظهار داشت: امروزه تلفن همراه هوشمند به نقطه اصلی دسترسی افراد به شکل‌های مختلف خدمات دیجیتال تبدیل شده است؛ بنابراین آنچه که از ابتدا در دسترس کاربر قرار می‌گیرد می‌تواند تأثیر عمده‌ای بر ساختار رقابت در بازار دیجیتال و آینده شرکت‌های داخلی بگذارد.
وی روسیه را به عنوان نمونه‌ای شایان توجه در زمینه مداخله تنظیم‌گرانه به منظور کاهش سلطه پلتفرم‌های خارجی و تقویت بازیگران داخلی معرفی کرده و افزود: این کشور با مشاهده توانمندی‌های برتر شرکت‌های فناوری بزرگ، به ویژه گوگل در اکوسیستم اندروید، اقدام به اعمال سیاستی برای پیش‌نصب نرم‌افزارهای داخلی بر روی دستگاه‌های هوشمند کرد. تجربه روسیه را می‌توان دلیلی بر این دانست که تنظیم‌گری ممکن است بدون حذف کامل خدمات خارجی، شرایط شروع رقابت را برای شرکت‌های بومی به صورت عادلانه‌تری فراهم کند.
این کارشناس پژوهش و دانشگاه در اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با اشاره به زمینه به وجود آمدن این سیاست در روسیه، توضیح داد: مساله اصلی روسیه از جایی آغاز شد که شرکت‌های فناوری خارجی به علت کنترل بر سیستم عامل‌ها، فروشگاه‌های نرم‌افزاری و تنظیمات ابتدایی دستگاه‌ها، مزیتی داشتند که شرکت‌های روسی به هیچ وجه قادر به رقابت با آن نبودند؛ بدین ترتیب، اکثر تلفن‌های هوشمند قبل از ورود به بازار، با موتور جست‌وجو، مرورگر، نقشه، سرویس ایمیل و دیگر برنامه‌های خارجی از پیش نصب‌شده به بازار عرضه می‌شدند و در چنین شرایطی، کاربران معمولا همان گزینه‌ای را انتخاب می‌کردند که در ابتدا روی دستگاه موجود بود.
الهیاری با بیان این نکته که حتی اگر یک خدمت داخلی از نظر کیفیت، زبان، انطباق با نیازهای محلی یا قیمت مزیت‌هایی داشت، برای جذب کاربر باید هزینه بسیار بیشتری صرف می‌کرد، به مفهوم «سوگیری پیش‌فرض» در اقتصاد رفتاری اشاره کرده و یادآور شد: بر اساس این رویکرد، کاربران غالباً گزینه‌ای را برمی‌گزینند که به‌شکل آماده در دسترس آن‌ها قرار دارد و کمتر به نصب یا امتحان گزینه‌های دیگر تمایل دارند. این پدیده به‌ویژه برای کاربران کم‌تجربه‌تر یا افرادی که زمان و انگیزه کافی برای مقایسه خدمات ندارند، بارزتر است. به این ترتیب، برنامه‌های پیش‌فرض نه‌تنها مزیت اولیه را فراهم می‌آورند، بلکه امکان ایجاد عادت بلندمدت در کاربران را نیز فراهم می‌کنند.
این کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با اشاره به اثر شبکه‌ای در بازارهای دیجیتال ابراز داشت: در بازارهایی نظیر موتورهای جست‌وجو، پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های دیجیتال، اثر شبکه‌ای می‌تواند مزیت ناشی از پیش‌نصب را دوچندان کند؛ چراکه با افزایش تعداد کاربران یک پلتفرم، ارزش آن نیز برای کاربران جدید افزایش می‌یابد. به عنوان مثال، یک موتور جست‌وجوی پرکاربر، داده‌های بیشتری برای بهینه‌سازی الگوریتم خود دارد، و پیام‌رسانی با تعداد کاربران بالا، به‌خاطر حضور دوستان و خانواده افراد، جذاب‌تر است و شبکه اجتماعی بزرگتر همچنین محتوای متنوع‌تر و فرصت‌های تعامل بیشتری را مهیا می‌کند.
وی بیان کرد: مزیت ناشی از پیش‌نصب ممکن است به سرعت به ایجاد یک انحصار یا شبه‌انحصار منجر شود.
الهیاری با اشاره به شرایط به وجود آمده پس از جنگ چهل‌روزه، خاطرنشان کرد: این جنگ علاوه بر آسیب‌های ناشی از خود، فرصتی بالقوه برای جذب کاربران جدید به پلتفرم‌های ایرانی فراهم آورد که می‌توان با انجام پیش‌نصب، این فرصت‌ها را توسعه داد.
این کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان به نحوه واکنش روسیه به این وضعیت پرداخت و توضیح داد: روسیه در واکنش به این وضعیت، ابتدا به دنبال راه حل‌های حقوقی و رقابتی رفت. شرکت روسی "یاندکس" که یکی از بازیگران اصلی بازار جست‌وجو و خدمات اینترنتی این کشور محسوب می‌شود، به رفتارهای گوگل در اکوسیستم اندروید شکایت کرد؛ موضوع اصلی این بود کہ توافقات گوگل با تولیدکنندگان تلفن همراه، استفاده از خدمات این شرکت را به‌صورت پیش‌فرض یا غالب بر دستگاه‌ها تحمیل می‌کرد و بدین ترتیب، امکان رقابت مؤثر را از سرویس‌های روسی سلب می‌نمود.
الهیاری تاکید کرد که این مناقشه یکی از زمینه‌های مهم برای مداخله سیاست‌گذار روسی در بازار دستگاه‌های هوشمند شد و اضافه کرد: روسیه سپس قانونی را به تصویب رساند که فروش طیفی از دستگاه‌های هوشمند، شامل تلفن همراه، تبلت، رایانه شخصی و تلویزیون هوشمند را مشروط به نصب مجموعه‌ای از نرم‌افزارهای منتخب روسی می‌کرد. این قانون هدفش حذف برنامه‌های خارجی نبود، بلکه فرصت‌سازی برای حضور و دیده‌شدن گزینه‌های داخلی در مرحله ابتدایی استفاده از دستگاه بود.
کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با تأکید بر تفاوت این رویکرد با جایگزینی کامل خدمات خارجی، تصریح کرد: این تمایز بسیار حیاتی است؛ زیرا سیاست روسیه مبتنی بر الزام جایگزینی کامل خدمات خارجی نبود، بلکه هدف آن کاهش انحصار ناشی از تنظیمات ابتدایی دستگاه بود. در این مدل، حق انتخاب کاربر حفظ شده است و او می‌تواند برنامه‌های روسی را حذف کند یا از برنامه‌های خارجی استفاده نماید. در واقع، مداخله دولت مانع انتخاب کاربر نمی‌شود، بلکه دامنه انتخاب او را از همان آغاز گسترده‌تر می‌کند.
وی افزود: این ویژگی برای مشروعیت اجتماعی و کارایی سیاست اهمیتی اساسی دارد؛ زیرا نصب غیرقابل حذف یا حذف کامل خدمات خارجی، ممکن است موجب بروز مقاومت کاربران و کاهش اعتماد عمومی گردد.
الهیاری در ادامه به واکنش شرکت‌های بین‌المللی نسبت به الزامات جدید روسیه اشاره کرد و گفت: برخلاف تصور ابتدایی که ممکن بود تصور شود شرکت‌های بزرگ بین‌المللی ممکن است بازار روسیه را ترک کنند، اکثر تولیدکنندگان جهانی تلفن همراه، شامل سامسونگ، شیائومی، هواوی و اپل، در نهایت با الزامات جدید هماهنگ شدند. این تجربه مشخص می‌کند که چنانچه یک بازار از نظر اندازه و اهمیت تجاری جذاب باشد و قوانین آن واضح، منسجم و قابل اجرا باشد، شرکت‌های بین‌المللی معمولاً خود را با قوانین محلی تطبیق می‌دهند.
الهیاری با تأکید بر این که بر اساس داده‌های ارائه‌شده در این مدل، سهم "یاندکس" در بازار جست‌وجوی تلفن همراه از حدود ۳۸ درصد به ۵۲ درصد افزایش یافته است، تأکید کرد: اما با این حال، نمی‌توان تمام این رشد را فقط به پیش‌نصب نرم‌افزار نسبت داد؛ کیفیت خدمات، توسعه اکوسیستم یاندکس، ویژگی‌های بازار روسیه و دیگر تحولات رقابتی نیز نقش بسزایی داشتند. با این همه، این تجربه تأکید می‌کند که دسترسی اولیه و وجود در تنظیمات پیش‌فرض دستگاه می‌تواند به شکل مؤثری قدرت رقابت یک بازیگر داخلی را افزایش دهد.
کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان در ادامه با اشاره به امکان ارزیابی تجربه روسیه در ایران، خاطرنشان کرد: الگوی روسی می‌تواند با در نظر گرفتن شرایط خاص ایران بررسی و بومی‌سازی شود. تحریم‌ها، محدودیت‌ها در ارتباط مستقیم با تولیدکنندگان جهانی و ساختار واردات تلفن همراه، اجرای پیش‌نصب کارخانه‌ای را دشوارتر می‌سازد. از این رو، پیشنهاد مناسب برای ایران می‌تواند به دو مرحله تقسیم شود. در مرحله اول، بعد از فعال‌سازی گوشی در سامانه رجیستری، بسته‌ای از برنامه‌های منتخب داخلی به کاربران پیشنهاد شود و برای نصب آن مشوق‌هایی نظیر اینترنت رایگان در نظر گرفته شود.
وی این روش را به‌عنوان یک روش داوطلبانه مطرح کرد و افزود: این رویکرد به همکاری مستقیم با تولیدکنندگان خارجی نیازی ندارد و می‌تواند به سرعت عملیاتی شود. در مرحله دوم و در صورت مهیا شدذن بسترهای حقوقی و تجاری، واردکنندگان تلفن همراه می‌توانند با تولیدکنندگان یا شبکه توزیع همکاری داشته باشند تا برنامه‌های منتخب داخلی به‌عنوان بخشی از تنظیمات اولیه دستگاه در اختیار کاربران قرار گیرد.
کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با تأکید بر این که در هر دو مرحله، برنامه‌های خارجی باید به عنوان گزینه‌های قابل استفاده باقی بمانند و برنامه‌های داخلی نیز باید امکان حذف شدن را داشته باشند، ابراز داشت: تجربه روسیه نشان می‌دهد که اگر سیاست پیش‌نصب با حفظ حق انتخاب کاربر، شفافیت، ارزیابی فنی و بازنگری منظم همراه باشد، می‌تواند به عنوان ابزاری برای کاهش نواقص بازار و تقویت رقابت مورد استفاده قرار گیرد. هدف از چنین سیاستی نباید حذف رقبا یا تحمیل استفاده از خدمات داخلی باشد، بلکه باید فرصتی عادلانه‌تر برای دیده‌شدن، آزمایش و رقابت پلتفرم‌های بومی در میدان دیجیتال فراهم آورد.
انتهای پیام