آیا پس از هزاران سال، گیاه مقدس هوم دوباره یافت شده است؟ | معمای دانه‌های مهر و موم شده در تخت جمشید
همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: کشف بذرهای یکی از گیاهان در یک پناهگاه سنگی واقع در ارتفاعات جنوبی مرودشت، بار دیگر یکی از پیچیده‌ترین معماهای مرتبط با آیین‌های باستانی ایران را به میان آورده است؛ این معما به نام «هوم» شناخته می‌شود، گیاهی که در متون دینی ایران باستان، به‌عنوان گیاهی مقدس و سرشار از نیرو توصیف شده است. حال، سوال اینجاست که این گیاه مقدس واقعاً چه نوع گیاهی بوده است؟
ابوالحسن اتابکی، متخصص باستان‌شناسی و دکترای تاریخ در خصوص این کشف اظهار نظر می‌کند: دانه‌های یک گیاه در یک شکاف سنگی و درون پناهگاه سنگی که به طور کامل با ساروج پوشیده شده بود، یافت گردیده است. مطالعات این دانه‌ها و مقایسه آنها با گونه‌های گیاهی موجود در منطقه، پژوهشگران را به این نتیجه رسانده است که این گیاه می‌تواند به یکی از نزدیک‌ترین گزینه‌ها به هوم باستانی مربوط باشد.
هوم در متون باستانی ایران
هوم در متون دینی و کهن ایران دارای اهمیت بالایی است و در «بندهش» و همچنین «یسنا»های اوستا به آن اشاره شده است. اتابکی خاطرنشان می‌کند: هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، در دو نوبت به این گیاه اشاره کرده است. نخست در مورد گیاهی در اطراف رود ارس که مصرف آن حالت مستی به همراه داشته و بار دیگر درباره قوم سکاها می‌نویسد که این دانه‌های گیاهی را بر روی سنگی داغ یا در حال جوش میان می‌ریختند تا بخار آن حالتی شبیه به مستی را به‌وجود آورد. مورخان رومی نیز گهگاه بدان اشاره‌کرده‌اند و از اقوامی مانند سکاها، هوم‌ورگه یا هوم‌نوش در آپادانای شرق و شمال تخت جمشید نام برده‌اند. بر اساس اطلاعات تاریخی، این گیاه در چندین دوره تا زمان ساسانیان همچنان مورد استفاده قرار می‌گرفت. در متون دینی، هوم نمادی از گیاه «هوم سفید» قلمداد می‌شود که در دریای باستانی فراخکرت می‌روید و دو ماهی همواره از آن در برابر وزغی که اهریمن ارسال کرده بود، دفاع می‌نمودند. به طور کلی، هوم نماد جاودانگی بوده است.
روش استفاده از گیاه هوم
ابوالحسن اتابکی به خبرنگار همشهری می‌گوید: اطلاعاتی که از منابع دینی می‌توان استخراج کرد نشان می‌دهد که ساقه و دانه‌های این گیاه را در هاون خرد کرده، با شیر و آب ترکیب کرده و سپس عصاره آن را می‌نوشیدند. اعتقاد بر این بود که هوم قادر به افزایش هوشیاری و تیزهوشی انسان‌ها بوده است.
بذرهای مهر و موم‌شده
این باستان‌شناس معتقد است که گیاهانی چون ریواس، اسپند، افدرا و خشخاش به اشتباه به هوم اطلاق شده‌اند. او بیان می‌کند: لازم است بیشتر به منابع دینی و نوشته‌های تاریخ‌نگاران برای کشف هویت گیاه هوم توجه شود. پس از یافتن تعدادی چند صد گرم دانه گیاهی داخل شکافی که به وسیله ساروج پوشانده شده بود، در یک پناهگاه سنگی در نزدیکی تخت‌جمشید، جست‌وجو برای تعیین هویت این دانه‌ها آغاز گردید. بررسی‌های ما را به گیاهی در بالای روستای اتابک هدایت کرد که از لحاظ اندازه، سطح، رنگ و جرم به‌طور کامل مشابه است. این گیاه در محدوده‌ای می‌روید که گورهای توده سنگی مرتبط با زرتشتیان نیز در آن قرار دارند. ما چند سال است که این گیاه را مورد مطالعه قرار می‌دهیم و با وجود تعداد فراوان دانه‌ها در گل‌های آن، تا کنون فقط چند شاخه بیشتر رشد نکرده است.
با وجود تمامی این شواهد، اتابکی تأکید می‌کند که برای مشخص شدن هویت واقعی گیاه به تحقیقات بیشتری نیاز است. او اضافه می‌کند: نمونه‌های این گیاه قرار است برای انجام آزمایش‌های تخصصی به کارشناسان سپرده شود تا مشخص شود ویژگی‌های آن با چه نوعی از گیاه تناسب دارد و آیا می‌توان ارتباط آن را با هوم ذکرشده در متون تاریخی و دینی ثابت کرد یا خیر. با توجه به شواهد موجود، این گیاه به‌عنوان یکی از نزدیک‌ترین گزینه‌ها به هوم شناسایی شده، اما آزمایش‌های علمی قادر خواهد بود اطلاعات دقیق‌تری در خصوص هویت آن به پژوهشگران ارائه دهد.