آمریکا عراق را ترک کرد؛ اکنون چه پیش می‌آید؟
فرارو- دکتر عبدالله خلیفه الشایجی، استاد علوم سیاسی در دانشگاه کویت.
طبق گزارشی از فرارو به نقل از روزنامه القدس العربی، خروج نیروهای آمریکایی و ائتلاف بین‌المللی از پایگاه‌های خود در عراق در تاریخ ۳۰ سپتامبر، بار دیگر آینده سیاسی و امنیتی این کشور را در کانون توجه قرار داده است. این خروج بر اساس توافقی که دو سال پیش میان دولت جو بایدن و حکومت عراق صورت گرفته بود، انجام شد؛ اما هم‌زمانی آن با وضعیت حساس منطقه، درگیری‌ها و تنش‌ها میان آمریکا و ایران، سؤال‌های مهمی درباره تبعات آن مطرح کرده است.
این دومین مرتبه‌ای است که آمریکا بعد از سال‌ها حضور نظامی، نیروهای خود را از خاک عراق خارج می‌کند. اولین خروج گسترده نیروها در سال ۲۰۱۱ انجام گرفت؛ اما سه سال بعد، ظهور داعش و تسلط بر مناطقی وسیع از عراق سبب بازگشت دوباره آمریکا به این کشور و تشکیل ائتلاف بین‌المللی علیه این گروه تحت عنوان عملیات «عزم راسخ» شد.
خروج آمریکا؛ آیا پایان حضور یا آغاز دورانی نو؟
نیروهای آمریکایی پیشتر از مناطق مرکزی و غربی عراق و همچنین پایگاه عین‌الاسد، خارج شده و در نهایت آخرین مواضع خود در اقلیم کردستان را نیز ترک کردند. تعداد نیروهای آمریکایی در عراق قبل از این خروج، بیش از ۲۵۰۰ نفر بود. اگرچه این خروج از مدت‌ها پیش به‌طور دقیق برنامه‌ریزی شده بود، اما زمان انجام آن به خاطر شرایط موجود در منطقه اهمیتی ویژه پیدا کرده است. سؤال اصلی این است که کاهش اشغال نظامی آمریکا چه تأثیری بر توازن قدرت داخلی عراق و پایبندی واشنگتن به تعهدات خود در برابر شرکای منطقه‌ای‌اش خواهد گذاشت. این مسئله به ویژه در شرایطی که روابط آمریکا و ایران همچنان در وضعیت مبهمی قرار دارد و نگرانی‌ها از احتمال افزایش تنش‌ها ادامه دارد، حائز اهمیت است.
نگرانی کردها از کاهش حمایت‌های آمریکا
خروج نیروهای آمریکایی نگرانی‌هایی را نیز در اقلیم کردستان بوجود آورده است. کردها نسبت به کاهش حمایت، هماهنگی اطلاعاتی و تأمین امنیت از سوی آمریکا ابراز نگرانی می‌کنند؛ موضوعی که می‌تواند اقلیم کردستان را در برابر فشارهای خارجی آسیب‌پذیرتر سازد. علاوه بر مسائل امنیتی، اختلافات سیاسی و اقتصادی میان اربیل و بغداد نیز همچنان پا بر جاست؛ به‌عنوان نمونه، اختلافاتی در مورد بودجه و صادرات نفت وجود دارد. کاهش نقش آمریکا ممکن است بر محاسبات بازیگران این معادلات نیز تأثیر بگذارد.
یکی از خطرات دیگر، فعال شدن دوباره هسته‌های خاموش داعش است. تجربه خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۱ و سپس ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ همچنان بر محاسبات امنیتی عراق سایه افکنده است. هرچند توان داعش نسبت به سال‌های اوج خود کاهش یافته، نگرانی اصلی این است که خلأهای امنیتی یا اختلاف میان بغداد و گروه‌های مسلح فرصتی برای فعالیت دوباره هسته‌های این گروه فراهم آورد. از این رو، موضوع اصلی پس از خروج آمریکا فقط به تعداد نیروهای خارجی مرتبط نیست، بلکه به توان نیروهای عراقی برای حفظ امنیت، تبادل اطلاعات و جلوگیری از بروز خلأهای امنیتی بستگی دارد.
خروج نظامی پایان رابطه آمریکا و عراق نیست
با تمام این احوال، خروج نیروهای آمریکایی لزوماً به معنای پایان رابطه بغداد و واشنگتن نخواهد بود. بر اساس این تحلیل، روابط دو کشور قرار است به سمت همکاری‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اطلاعاتی حرکت کند و به این ترتیب، سؤال اصلی این نیست که آیا آمریکا به‌طور کامل از عراق خارج شده است یا خیر؛ بلکه موضوع مهم‌تر این است که همکاری جدید دو کشور تا چه حد می‌تواند خلأ ناشی از خروج نظامی را پر کند.
در این میان، کاهش حضور نظامی آمریکا در عراق و پیش از آن در سوریه، برای دیگر متحدان واشنگتن در منطقه نیز سؤال‌هایی را به وجود آورده است. هرچند همچنان نیروهای قابل‌توجهی از آمریکا در مناطق حضور دارند، خروج از برخی پایگاه‌ها ممکن است درباره آینده تعهدات دفاعی آمریکا و نقش پایگاه‌های نظامی این کشور تردیدهایی ایجاد کند.
در نهایت، خروج آمریکا به تنهایی نه تضمینی برای حاکمیت کامل عراق محسوب می‌شود و نه لزوماً به معنای افزایش قاطع نفوذ یک بازیگر خارجی است. نتیجه این تحول تا حد زیادی به توان دولت عراق در اعمال اقتدار، کنترل سلاح، مدیریت گروه‌های مسلح، مقابله با تهدید داعش و حفظ توازن در روابط خارجی وابسته است.