تحولات صنعت خرما در خوزستان

خوزستان، سرزمینی که تحت تابش گرم خورشید و در میان نخلستان‌های فراوان خود، به عنوان یکی از کلیدی‌ترین مناطق کشاورزی شناخته می‌شود، از قابلیت‌های فراوانی برای تولید محصولات راهبردی، به‌ویژه خرما برخوردار است. این میوه نه تنها قسمت جدانشدنی از فرهنگ و هویت کشاورزی این استان را تشکیل می‌دهد، بلکه به لحاظ اقتصادی، فرصتی بی‌نظیر برای جلب ارز به کشور و گسترش صنایع تبدیلی به شمار می‌رود.

با این وجود، این ظرفیت بزرگ و پتانسیل اقتصادی چشمگیر، در مواجهه با واقعیت‌های تلخ مدیریتی و ساختاری دچار نوعی رکود شده است. در حالی که دنیا به سوی بهره‌گیری از تکنولوژی‌های جدید در فرآوری محصولات باغی پیش می‌رود، صنعت خرما در خوزستان همچنان در چنگال روش‌های سنتی و تکراری به سر می‌برد که این امر به اتلاف سرمایه‌ها و فرصت‌های اقتصادی منجر شده است.

در ادامه، کارشناسان و فعالان این حوزه طی گفت‌وگویی با ایسنا به بررسی نقاط کور این صنعت و موانع توسعه آن در خوزستان پرداخته‌اند.

چالش‌های چندگانه صنعت خرما در خوزستان

ماجد مطوریان، رئیس انجمن خرمای خوزستان، در گفتگو با ایسنا به تبیین چالش‌های موجود در صنعت خرما در این استان پرداخت و اظهار داشت: چالش‌های ما به چند عرصه بازمی‌گردد؛ شامل شوری آب در شهرهایی چون آبادان، خرمشهر و شادگان، تأمین سرمایه در گردش، تعهدات ارزی و پیمان‌سپاری، مشکلات مربوط به تامین اجتماعی و حق بیمه کارگاه‌داران و عدم وجود تسهیلات برای به‌روزرسانی کارگاه‌های بسته‌بندی و تجهیز آن‌ها به تکنولوژی‌های نوین.

وی با اشاره به مشکل تأمین سرمایه در گردش، بیان کرد: ما نیاز داریم تا خرما را ظرف ۲۰ روز تا یک ماه خریداری کنیم و در طول یک سال آن را فرآوری، بسته‌بندی و صادر نماییم. این فرآیند وقت‌گیر و پرهزینه است و از عهده کارگاه‌ها و شرکت‌های بسته‌بندی خارج است. این چرخه نیازمند نقدینگی برای پرداخت زودهنگام به کشاورزان و ادامه چرخه تولید است.

رئیس انجمن خرمای خوزستان افزود: فرآوری خرما در خوزستان به شدت کم‌رنگ است و آنچه انجام می‌دهیم در واقع بسته‌بندی است. فرآوری به معنای تغییر شکل ظاهری خرما است که متاسفانه در این عرصه عملکرد ضعیفی داریم و عملاً هیچ کار خاصی صورت نمی‌گیرد.

مطوریان ادامه داد: استان‌هایی مانند آذربایجان شرقی و غربی که فقط یک رقم خرما دارند، در عرصه صادرات خرما موفق‌تر هستند، زیرا تجهیزات و سرمایه در اختیار دارند. اما به دلیل عدم تأمین سرمایه و قابلیت، ما ناچار به فروش خرما به صورت خام هستیم؛ این در حالی است که ارزش افزوده این محصول به جیب دیگران می‌رود. لذا به تسهیلات کم‌بهره یا با نرخ متناسب نیاز داریم تا بتوانیم خطوط فرآوری را تأمین کنیم.

عدم تخصیص ارز به بخش کشاورزی

رییس انجمن خرمای خوزستان درباره تعهدات ارزی خاطرنشان کرد: دولت هیچ ارزی به ما در بخش کشاورزی ارائه نکرده است. مثلاً به خرما چه ارزی داده‌اند که من باید ارز خود را به دولت تسلیم کنم؟ ما زمانی باید ارز را به دولت برگردانیم که در قبالش ارز برای فرآوری یا دیگر نیازها دریافت کرده باشیم. این پول باید به چرخه تولید بازگردد.

مشکلات ترانزیت و مرز آبی

مطوریان در خصوص چالش‌های صادرات گفت: به دلیل تحریم‌ها و بستن مرزهای آبی ایران، ما ناچار به استفاده از مسیر ترکیه شده‌ایم. زمان توقف بار در ترکیه به طرز چشمگیری افزایش یافته و این امر اغلب بارها را معطل کرده و باعث تخریب کارتن‌ها یا آسیب به بار می‌شود، که در نهایت منجر به بی‌میلی مشتری به خرید بار می‌شود.

وی افزود: مشتری باید بار را در زمان مشخصی دریافت کند، زیرا اگر بیش از حد تأخیر داشته باشد، ممکن است در آن زمان بازار برای محصول موجود نباشد.

رئیس انجمن خرما خوزستان با انتقاد از ممنوعیت‌های ناگهانی صادرات، عنوان کرد: یکی دیگر از چالش‌ها همین ممنوعیت‌های غیرمنتظره‌ی صادرات از سوی دولت است. مشتری پیش‌پرداخت کرده و منتظر بار است، اما ناگهان خبر می‌رسد که صادرات فلان کالا ممنوع شده است. مثلاً خرمای استعمران هیچ بازار داخلی ندارد و صرفاً برای صادرات است. چرا باید صادرات آن ممنوع شود و ما یک یا دو ماه به دنبال مجوز صادرات بگردیم؟

وی اضافه کرد: ۹۰ درصد صادرات خرمای ما مربوط به یک رقم خاص است که همان کنسل می‌شود. خرمای صنعتی نیز محصولی است که مصرف داخلی ندارد و صرفاً برای صادرات است. این مسائل موجب می‌شود که فعالان این صنعت با مشکلات جدی مواجه شوند.

نظارت بر نرخ‌گذاری به بازار واگذار شود

مطوریان در انتقاد از نرخ‌گذاری دستوری، تاکید کرد که قیمت‌ها باید براساس عرضه و تقاضا تعیین شود، نه به‌صورت دستوری از سوی دولت. من خرما را خریداری کرده‌ام و در انبار نگه‌داری کرده‌ام و نمی‌دانم آیا فردا امکان صادرات وجود دارد یا نه. کشاورز نیز خواستار دریافت پولش است پس چه تضمینی وجود دارد که اگر بار من فروش نرفت، دولت به من کمک کند تا پول کشاورز را پرداخت کنم؟ حداقل انتظار من این است که حداقل پول کشاورز پرداخت شود.

رئیس انجمن خرمای خوزستان با اشاره به مشکل تعهد ارزی تصریح کرد: من که باید تعهد ارزی را پر کنم، با کدام نرخ دلار حساب کنم؟ وقتی من جنسی را شش ماه پیش با دلار پایین‌تر خریداری کرده‌ام و پیش‌پرداختش را دریافت کرده‌ام، حالا باید با چه نرخی حساب کنیم؟ این‌ها مشکلات جدی است.

وی همچنین به مشکل کمبود آب نخلستان‌ها اشاره کرد و گفت: کمبود آب در نخیلات ما را با فشار مواجه کرده است. امسال در آبادان، خرمشهر و شادگان حدود ۳۰ درصد افت محصول داشته‌ایم و اثرات خشکسالی سال گذشته همچنان ادامه دارد. بعد از برداشت خرما، زمان آغاز تولید سال آینده شروع می‌شود و همین دوران، زمان آبیاری است و به همین خاطر باید به‌طور سالانه برای آن برنامه‌ریزی کنیم.

رعایت الگوی کشت و ایجاد ارقام پرطرفدار

رئیس انجمن خرمای خوزستان بر اهمیت رعایت الگوی کشت تأکید کرد و گفت: تنوع کشت بسیار مهم است. باید به سمت کشت نخل‌های بازارپسند برویم. متأسفانه همگی بر روی ارقامی مثل برحی، مجول و پیارم متمرکز شده‌ایم، در حالی که هر منطقه نوع خاصی از خرما را به خوبی می‌تواند تولید کند.

وی ادامه داد: خوزستان به طور خاص برای رقم استعمران مناسب است، در حالی که جیرفت و کرمان مناسب مضافتی هستند. نمی‌توانم مضافتی را در خوزستان بکاشت، چرا که ثمر نمی‌دهد. بنابراین باید الگوی کشت را حفظ کنیم؛ نخل‌داران ما گاهی غیر علمی عمل می‌کنند.

کمبود سردخانه چالشی جدی است

مطوریان تجربه عدم وجود سردخانه در استان را نیز یادآور شد و گفت: ما در استان سردخانه نداریم. تنها یک سردخانه متعلق به دولت در پنج مهر آبادان موجود است که اجازه نمی‌دهند دارایی در آنجا نگهداری شود و اگر هم اجازه دهند بسیار هزینه‌بر خواهد بود. بنابراین نیازمند تسهیلاتی برای ایجاد سردخانه هستیم.

وی افزود: رقم برحی در آینده نزدیک به بحران خواهد انجامید زیرا برای نگهداری آن فضایی نداریم. در حال حاضر خرما برحی به فروش می‌رسد، چرا که فضای کافی برای نگهداری آن وجود ندارد. اگر می‌توانستیم برحی را در سردخانه ذخیره کنیم و در فصل زمستان یا نزدیک ماه رمضان به فروش برسانیم، می‌توانستیم ارزش افزوده بیشتری از آن کسب کنیم.

رئیس انجمن خرمای خوزستان ادامه داد: در استان‌هایی چون کرمان و بوشهر حتی سردخانه اضافی نیز دارند و این سردخانه‌ها پر نمی‌شوند، اما در خوزستان متاسفانه تنها یک سردخانه وجود دارد. هرچند که خرمای استعمران استان تا خرداد نیازی به سردخانه ندارد، اما پس از آن باید در سردخانه نگهداری شود. دولت باید در این زمینه به ما کمک کرده و تسهیلاتی برای ساخت سردخانه ارائه دهد.

مطوریان در ادامه در خصوص هزینه‌های تامین اجتماعی گفت: بیمه تامین اجتماعی برای کارگاه‌داران ۳۰ درصد است و این رقم بسیار بالا به شمار می‌آید. وقتی به هر دلیلی یک روز پرداخت حق بیمه به تعویق می‌افتد، ۱۰ درصد جریمه از کارگاه‌دار دریافت می‌شود و در این مدت هیچ خدمت خاصی به کارگر ارائه نمی‌شود.

وی افزود: چرا زمانی که من به عنوان کارگاه‌دار جریمه می‌شوم، خدمات به کارگر برچیده می‌شود؟ پیشنهاد من این است که در زمان اخذ جریمه از من، خدمات به کارگر نیز ادامه یابد. همچنین در شرایط جنگ و تحریم که کارخانه‌ها تعطیل هستند و چک‌ها وصول نمی‌شود، حداقل به مدت سه ماه مهلت داده شود تا بتوانیم محصولات را به فروش برسانیم. در حال حاضر در تحریم هستیم و در تبدیل ارز به مشکل برمی‌خوریم، اما یک روز تأخیر به میزان ۱۰ درصد جریمه در پی خواهد داشت.

مطوریان از مسئولان درخواست کرد که: از دولت انتظار داریم که در تأمین سرمایه در گردش ما را یاری کند و تسهیلات کم‌بهره به ما اعطا کند تا قادر به به‌روزرسانی کارگاه‌هایمان و استفاده از تکنولوژی‌های جدید باشیم.

مقاومت نخل‌داران در برابر توصیه‌های علمی

علیرضا جعفرنژادی، رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری خوزستان در گفت‌وگو با ایسنا به چالش‌های زنجیره تولید خرما اشاره کرد و خاطرنشان کرد: هر بخش از زنجیره ارزش خرما چالش‌های خاص خود را دارد. در بخش تولید، مهم‌ترین چالش‌ها به منابع آب و خاک مربوط می‌شود. نخلستان‌ها با کمبود آب مواجه هستند و مقدار آب به اندازه کافی تأمین نمی‌شود یا اگر تأمین شود، کیفیت لازم را ندارد و به نخل آسیب می‌زند.

وی افزود: همچنین اراضی خاک ما دچار فرسودگی شده و حاصلخیزی خاک به شدت کاهش یافته که این موضوع تأثیر عمده‌ای بر کیفیت محصول دارد.

رئیس پژوهشکده خرما خوزستان در اشاره به چالش‌های فرهنگی، بیان کرد: یکی دیگر از چالش‌ها، عدم به‌روزرسانی اطلاعات نخل‌داران و مقاومت آن‌ها در برابر توصیه‌های علمی است. ما نکات لازم را عنوان می‌کنیم، اما نخل‌دار از پیروی آن‌ها امتناع می‌کند.

قیمت تضمینی کافی نیست

جعفرنژادی درباره مشکلات قیمت‌گذاری گفت: در زنجیره تولید، قیمت تضمینی یکی از چالش‌ها به شمار می‌رود. قیمتی که برای خرمای استعمران تعیین می‌شود، با هزینه واقعی تولید آن همخوانی ندارد و برای نخلدار کفاف نمی‌کند. این موضوع موجب یأس و ناامیدی نخلدار می‌شود و در نهایت به ترک نخلستان می‌انجامد.

خام‌فروشی و از دست دادن ارزش افزوده

وی در خصوص ضعف صنعت خرما پس از برداشت خاطرنشان کرد: خوزستان در زمینه فرآوری و بسته‌بندی خرما به شدت عقب‌مانده است. صنایع کافی برای بسته‌بندی و پس از برداشت نداریم و عملاً استان‌های دیگر از این حیث سود ارزش افزوده را به جیب می‌زنند. خوزستان فاقد سردخانه و تجهیزات لازم است و اگر هم وجود داشته باشد، ظرفیت کافی ندارد.

رئیس پژوهشکده خرما ادامه داد: اسپانیا زعفران ما را خریداری کرده و با قیمت‌های چندبرابر می‌فروشد. وضعیت خرما در خوزستان هم به‌همین منوال است و ما فقط خام‌فروشی می‌کنیم. استان‌های دیگر با فرآوری و بسته‌بندی مناسب، سود خود را می‌برند و این موضوع بزرگ‌ترین چالش استان خوزستان در پس از برداشت خرماست.

جعفرنژادی بر ضرورت توسعه ارقام بومی نخلستان‌ها تاکید کرد و گفت: توسعه ارقام بومی امر حیاتی است. ژن‌پلاس‌ماهای ما به دلیل تنش‌ها و نگهداری نادرست در حال نابودی هستند و این موضوع به استان خسارت وارد می‌کند.

وی همچنین بیان کرد: تأمین پایدار منابع آب و خاک برای نخیلات ضروری است. خرما به عنوان محصول اصلی باغبانی استان باید در اولویت قرار گیرد. تخصیص سهمیه کود به آن باید مدیریت شود. همان‌طور که برای گندم برنامه‌ریزی می‌شود، بایستی برای خرما نیز برنامه‌ریزی درست انجام گردد. خوشبختانه با تغییر رویکرد سازمان جهاد کشاورزی، این مسأله در حال محقق شدن است، اما هنوز تا بهبود کامل فاصله‌ای وجود دارد.

رئیس پژوهشکده خرما خوزستان با تأکید بر لزوم فرهنگ‌سازی تصریح کرد: بهره‌برداران باید در کلاس‌های آموزشی که برگزار می‌کنیم شرکت کنند و توصیه‌های علمی را در نخلستان‌های خود به کار ببرند. اگر خواهان افزایش تولید و اقتصادی‌کردن خرما هستند، باید به این تحولات تن دهند.

جعفرنژادی افزود: در زمینة فرآوری و افزایش ارزش افزوده و پس از برداشت، دولت باید تسهیلات و امکانات لازم را فراهم کند و بخش خصوصی را به همکاری دعوت کند. دولت باید موانع را بردارد و بستر مناسب را برای رونق صنعت خرما در خوزستان مهیا کند.

وی با تاکید بر اهمیت پایداری نخلستان‌ها تصریح کرد: اگر می‌خواهیم خرما و صنعت آن را پایدار کنیم، باید به فکر پایداری نخلستان‌هایمان باشیم. نخلستان‌ها باید به طور مداوم مثمر ثمر باشند و تولیدشان پایدار باشد. ما هم ظرفیت و هم قابلیت را داریم و اگر شرایط مهیا شود، می‌توانیم در تولید خرما برتر از همه دنیا عمل کنیم.

باید ارزش افزوده خرما به نخلستان‌های خوزستان برگردد

جواد کاظم‌نسب، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان نیز به این موضوع اشاره کرد که این استان از ظرفیت بالایی در تولید خرما برخوردار است و باید این ظرفیت به شکلی مؤثرتر در راستای شکوفایی اقتصادی مناطق نخل‌خیز قرار گیرد.

وی افزود: توسعه اقتصادی حوزه خرما نباید فقط به تولید و فروش محصول اولیه محدود شود؛ بلکه باید از مرحله برداشت تا فرآوری، دسته‌بندی، بسته‌بندی و بازاریابی داخلی و خارجی، یک زنجیره کامل و سودآور را برای تولیدکنندگان فراهم آورد.

قاعده عبور از فروش خام خرما

معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان با تأکید بر ضرورت توسعه صنایع تبدیلی در استان افزود: برای نخلداران مهم است که سهم آن‌ها از درآمد و ارزش ایجاد شده در زنجیره خرما افزایش یابد. بنابراین، باید شرایطی فراهم کرد تا محصول خام به فرآورده‌های با ارزش افزوده بیشتر تبدیل شود. همچنین معاونت هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان پیگیر تقویت چرخه فرآوری و بازاررسانی خرما است تا نخلداران بتوانند بهره‌وری بیشتری از بازارهای داخلی و خارجی داشته باشند.

پروژه پالایشگاه خرما در صنعت نیشکر

وی در ادامه با اشاره به اجرای پروژه پالایشگاه فرآوری خرما در خوزستان بیان کرد: عملیات اجرایی این طرح در مجتمع کشت و صنعت نیشکر حکیم فارابی آغاز شده است و این طرح با سرمایه‌گذاری شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی به پیش می‌رود. این پروژه در چارچوب توافقات انجام‌شده در سفر رئیس‌جمهور و هیأت دولت به خوزستان مطرح شد و اجرای آن می‌تواند به تجمیع، فرآوری و عرضه منسجم‌تر خرماهای تولیدی استان کمک کند.

تأمین حمایت از نخلداران و اشتغالزایی محلی

کاظم‌نسب با بیان اینکه توسعه صنایع فرآوری می‌تواند به پایداری اشتغال در مناطق نخل‌خیز منجر شود، خاطرنشان کرد: ایجاد زیرساخت‌های صنعتی در کنار نخلستان‌ها، علاوه بر کاهش خام‌فروشی، فرصت‌های شغلی جدیدی برای فعالیت واحدهای کوچک و توسعه کسب‌وکارهای مرتبط با خرما ایجاد خواهد کرد. اگر خرمای خوزستان با کیفیت مناسب، بسته‌بندی خوب و برنامه بازاریابی منسجم به بازار عرضه شود، منافع حاصل از آن بیشتر به تولیدکنندگان و جوامع محلی باز خواهد گشت.

به گزارش ایسنا، اظهارات کارشناسان و محققان این حوزه، گواهی از این واقعیت است که صنعت خرما در خوزستان با یک «بحران چندوجهی» روبروست؛ بحرانی که از سطح تولید (از کمبود آب و شوری خاک) شروع شده و در مرحله فرآوری به دلیل کمبود سرمایه و تجهیزات متوقف می‌شود و در نهایت در سطح صادرات با چالش‌های لجستیکی و قوانین دستوری مواجه می‌شود.

برای توسعه و بهبود صنعت خرما نیازمند اراده‌ای جدی از سوی مسئولان برای رفع مشکلات و موانع، همکاری بخش خصوصی و همکاری نخلداران هستیم تا صنعت خرما در خوزستان از چرخه فرسوده کنونی خارج شده و به جایگاه شایسته‌اش در بازارهای داخلی و جهانی دست یابد. برای تبدیل خوزستان از یک «تولیدکننده خام» به یک «قطب صادرات با ارزش افزوده بالا»، ضرورت مداخله دولت در قالب ارائه تسهیلات کم‌بهره، ایجاد زیرساخت‌های لازم برای سردخانه و اصلاح سیاست‌های صادراتی و نرخ‌گذاری، بیش از پیش احساس می‌شود.

انتهای پیام