بر اساس اخبار منتشر شده توسط خبرنگار مهر، تعداد تقریبی ۶۵۰ میلیون حساب بانکی متعلق به افراد حقیقی در سیستم بانکی کشور وجود دارد که بخش عمده‌ای از این حساب‌ها عملاً بلااستفاده مانده‌اند. این وضعیت، بانک مرکزی را به سمت ساماندهی این حساب‌های غیرضروری سوق داده است؛ در همین راستا، سامانه «حسام» به منظور شناسایی، مدیریت و تعیین‌تکلیف این حساب‌ها راه‌اندازی شده است تا فرایندی که پیش از این نیازمند مراجعه به شعب گوناگون بود، حالا به صورت غیرحضوری انجام شود.
تعداد بالای حساب‌های بانکی در سال‌های اخیر علاوه بر ایجاد هزینه‌های اضافی و پیچیدگی برای سیستم بانکی و مشتریان، بسترهایی برای سوءاستفاده از حساب‌ها، ایجاد حساب‌های اجاره‌ای و افزایش ریسک‌های مرتبط با پولشویی ایجاد کرده است. به همین دلیل، بانک مرکزی اقدام به راه‌اندازی سامانه مدیریت حساب‌های زائد بانکی با نام «حسام» کرده تا افراد بتوانند همه حساب‌های خود را مدیریت کرده و مشخص کنند که کدام حساب‌ها ضروری هستند و کدام باید تعیین‌تکلیف شوند.
۶۵۰ میلیون حساب برای ۶۵ میلیون نفر
ابعاد این موضوع زمانی بیشتر نمایان می‌شود که تعداد حساب‌های موجود با جمعیت مالکان آن‌ها مقایسه گردد. حمیدرضا آذرگون، مدیر اداره نظارت بر مبارزه با پولشویی بانک مرکزی، در این رابطه تعداد حساب‌های متعلق به اشخاص حقیقی بالای ۱۸ سال را حدود ۶۵۰ میلیون حساب اعلام کرد؛ در حالی که جمعیت این دسته تقریباً ۶۵ میلیون نفر است.
این بدین معناست که به طور متوسط، هر فرد نزدیک به ۱۰ حساب بانکی دارد؛ عددی که از دیدگاه بانک مرکزی با رویکرد افزایش شفافیت و انضباط مالی در سیستم بانکی مغایرت دارد.
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی نیز با اشاره به این شرایط، بی‌نظمی در تعداد حساب‌های بانکی را یکی از چالش‌های موجود در نظام مالی کشور برشمرد و توضیح داد که هدف‌گذاری شده است که تعداد ۶۵۰ میلیون حساب بانکی به تدریج و در طی دو سال به حدود ۳۰۰ میلیون حساب تقلیل یابد.
وی افزود که در سطح جهانی، میانگین تعداد حساب‌های بانکی برای هر فرد حدود یک تا دو حساب می‌باشد و بانک مرکزی در تلاش است با ساماندهی حساب‌های غیرفعال و مازاد، تعداد حساب‌های موجود در کشور را کاهش دهد.
۷۳ درصد حساب‌های مشمول حسام تراکنش نداشته‌اند
تحقیقات انجام شده در بانک مرکزی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از حساب‌هایی که تحت ساماندهی قرار می‌گیرند، عملاً مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.
آذرگون تصریح کرده است که ۷۳ درصد از حساب‌های مشمول تعیین‌تکلیف در سامانه حسام در یک ماه گذشته هیچگونه تراکنشی نداشته‌اند. این آمار به بانک مرکزی این امکان را می‌دهد که بخشی مهم از حساب‌های متعدد در شبکه بانکی، فاقد هرگونه فعالیت جاری هستند و می‌توانند در فرآیند ساماندهی مورد بررسی قرار گیرند.
این وضعیت به همراه وجود حساب‌هایی که مالکان آن‌ها از افتتاحشان بی‌خبرند یا حساب‌هایی که به دلایل مختلف هنوز در شبکه بانکی باقی مانده‌اند، ضرورت ایجاد یک سیستم متمرکز برای مشاهده و مدیریت حساب‌ها را افزایش داده است.
حسام؛ پاسخ به یک مساله قدیمی
قبل از راه‌اندازی سامانه حسام، افراد برای بستن حساب‌های اضافی خود ملزم به مراجعه به شعب متعدد بانک‌ها بودند و در صورتی که حساب‌هایی در چند بانک داشتند، باید مراحل تعیین‌تکلیف را به صورت جداگانه در هر یک از آن‌ها طی می‌کردند.
با سامانه حسام، این فرایند به صورت متمرکز انجام می‌شود. کاربران می‌توانند پس از احراز هویت، لیست حساب‌های خود را مشاهده کرده و مشخص کنند کدام حساب‌ها به کارشان می‌آید و کدام‌ها نیاز به تعیین‌تکلیف دارندافراد می‌توانند پس از احراز هویت، فهرست حساب‌های خود را مشاهده کرده و مشخص کنند کدام حساب‌ها را نیاز دارند و کدام حساب‌ها باید در فرآیند تعیین‌تکلیف قرار گیرند.
مسعود پشم‌چی، معاون نظام پرداخت و فناوری‌های نوین بانک مرکزی، بر همین ویژگی تاکید کرده و اشاره کرده که استفاده از سامانه حسام موجب کاهش مراجعات حضوری به شعب می‌شود و افراد می‌توانند لیست حساب‌های ثبت‌شده به نام خود را مشاهده کرده و برای حساب‌های اضافی یا حساب‌هایی که احتمال ایجادشان بدون اطلاع خودشان وجود دارد، درخواست رسیدگی ثبت نمایند.
چه حساب‌هایی در مرحله نخست مشمول حسام هستند؟
در مرحله نخست، حساب‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز، قرض‌الحسنه جاری و کوتاه‌مدت عادی برای اشخاص حقیقی ایرانی بالای ۱۸ سال در فرآیند ساماندهی قرار گرفته‌اند.
این مرحله بر حساب‌های غیرتجاری و تراکنش‌محور اشخاص حقیقی تمرکز دارد و در مراحل بعدی به بررسی حساب‌های اشخاص حقوقی و حساب‌های تجاری پرداخته خواهد شد.
علاوه بر این، تمامی حساب‌ها الزماً قابلیت بسته شدن ندارند. حساب‌هایی که دارای تعهدات مالی یا بانکی، شامل حساب‌های مرتبط با تسهیلات و واریزی‌های مستمر هستند، شناسایی می‌شوند تا بدون حل و فصل تعهدات، بسته نشوند.
«۱۰ حساب» ممنوعیت نیست؛ آستانه بررسی است
یکی از نکات مهم در این طرح ساماندهی، موضوع عدد ۱۰ است. بانک مرکزی به طور مطلق داشتن بیش از ۱۰ حساب را ممنوع نکرده، بلکه این عدد را به عنوان آستانه‌ای برای بررسی بیشتر در نظر گرفته است.
به این ترتیب، اگر فردی بیش از ۱۰ حساب فعال داشته باشد و بخواهد حساب جدیدی باز کند، ابتدا به سامانه حسام هدایت شده و باید مشخص کند که چه حساب‌هایی مازاد هستند.
اگر کاربر همچنان نیاز به حساب‌های بیشتری داشته باشد، ملزم به ارائه دلایل و مستندات برای این ضرورت است. پس از بررسی و تایید، امکان افتتاح حساب یازدهم یا بیشتر برای او فراهم می‌شود.
بنابراین، رویکرد بانک مرکزی به دنبال حذف اجباری تمام حساب‌های بیشتر از یک حد معین نیست، بلکه ایجاد روشی برای شناسایی حساب‌های ضروری از حساب‌های غیرضروری و بلااستفاده می‌باشد.
از مشاهده حساب تا انتقال خودکار موجودی
فرآیند تعیین‌تکلیف در سامانه حسام به گونه‌ای طراحی شده که اولاً کاربر قادر باشد لیست حساب‌های خود را مشاهده کند. این لیست می‌تواند شامل حساب‌های فعال و غیرفعال، به‌طور جداگانه، باشد.
پس از بررسی اطلاعات حساب‌ها، فرد می‌تواند مواردی را که متعلق به خودش نیستند یا درباره آن‌ها تردید دارد، مشخص کند. همچنین، حساب‌هایی که برای بسته شدن دارای تعهدات هستند، شناسایی می‌شوند.
در مرحله بعد، کاربر باید حساب‌هایی را که برای فعالیت‌های روزمره خود لازم دارد، مانند حسابی که برای دریافت حقوق یا سود سهام استفاده می‌کند، انتخاب کند و سایر حساب‌ها را به عنوان مازاد به روند تعیین‌تکلیف تحویل دهد.
یک نکته مهم در سامانه انتخاب یک «حساب پایه» است. موجودی حساب‌هایی که پس از بررسی بانک‌ها قابلیت بسته‌شدن دارند، به‌صورت سیستمی به این حساب منتقل خواهد شد و کاربر دیگر نیازی به انجام فرآیند جداگانه برای انتقال وجه بین حساب‌های مختلف نخواهد داشت.
علاوه بر این، اگر حسابی در لیست اولیه وجود نداشته باشد، امکان افزودن آن با ثبت شماره شبا و انجام کنترل‌های لازم پیش بینی شده است.
ثبت درخواست به معنای بسته‌شدن فوری حساب نیست
سامانه حسام درخواست مشتری را به بانک‌های مربوطه منتقل می‌کند و بسته شدن حساب به سرعت پس از ثبت درخواست صورت نمی‌گیرد.
پس از ثبت درخواست، کاربر تا ۴۸ ساعت فرصت دارد که اطلاعات خود را ویرایش یا اصلاح نماید. بعد از پایان این دوره، درخواست جهت بررسی به بانک عامل منتقل می‌شود.
بانک‌ها نیز باید وضعیت حساب را از نظر وجود تعهدات و موانع قانونی، قضایی یا بانکی بررسی کنند. در مراحل عملیاتی، برای بررسی درخواست‌ها حداکثر یک هفته تا ۱۰ روز زمان متصور شده است؛ گرچه در دوره آزمایشی، بعضی بانک‌ها پاسخ درخواست‌ها را در مدت دو تا سه روز ارائه کرده‌اند.
برای شبکه بانکی نیز یک داشبورد نظارتی طراحی شده تا وضعیت درخواست‌ها، کنترل‌های لازم و روند تعیین‌تکلیف حساب‌ها قابل پیگیری باشد.
احراز هویت چندمرحله‌ای برای جلوگیری از سوءاستفاده
با توجه به این که سامانه حسام امکان مشاهده حساب‌ها و انتقال موجودی حساب‌های بسته‌شده را فراهم می‌کند، بانک مرکزی سطح بالایی از احراز هویت را برای کاربران در نظر گرفته است.
رضا بیات‌ترک، مدیر فناوری اطلاعات بانک مرکزی، اعلام کرده که برای ورود به سامانه، استفاده از زیرساخت احراز هویت پنجره خدمات دولت پیش‌بینی شده و کاربران باید احراز هویت در سطح سه را انجام دهند. ورود به سامانه نیز با روش احراز هویت دو مرحله‌ای انجام می‌شود.
این سازوکار با هدف اطمینان از دسترسی مالک واقعی حساب به اطلاعات و جلوگیری از سوءاستفاده در فرآیند تعیین‌تکلیف طراحی شده است.
ارتباط ساماندهی حساب‌ها با مبارزه با پولشویی
بانک مرکزی ساماندهی حساب‌های مازاد را صرفاً یک اقدام خدماتی برای کاهش تعداد حساب‌ها نمی‌داند و آن را بخشی از سیاست‌های مرتبط با شفافیت مالی و مبارزه با پولشویی معرفی کرده است.
همتی، رئیس کل بانک مرکزی، بر این موضوع تاکید کرده که افزایش انضباط مالی بهبود شفافیت در سیستم بانکی را به دنبال دارد و یکی از اهداف اصلی اجرای این طرح، جلوگیری از سوءاستفاده از حساب‌های بانکی است.
در این راستا، بررسی حساب‌هایی که صاحبانشان از وجود آن‌ها مطلع نیستند یا تراکنش‌های انجام‌شده در آن‌ها را تأیید نمی‌کنند، می‌تواند به شناسایی موارد مشکوک کمک کند.
آذرگون همچنین به پرونده‌های مرتبط با حساب‌های اجاره‌ای اشاره کرده و گفته است که در بعضی از موارد، صاحب حساب از تراکنش‌های انجام‌شده بی‌خبر است یا حساب و هویت خود را در اختیار دیگری گذاشته است. از این منظر، متمرکز شدن اطلاعات حساب‌ها و افزایش کنترل مالکان بر آن‌ها می‌تواند یکی از ابزارهای کاهش بسترهای سوءاستفاده از حساب‌های بانکی باشد.
هدف نهایی؛ کاهش حساب‌های مازاد و افزایش شفافیت
راه‌اندازی سامانه حسام در عین حال بخشی از برنامه بانک مرکزی برای بهبود وضعیت کنونی شبکه بانکی است؛ شبکه‌ای که در آن حدود ۶۵۰ میلیون حساب به نام اشخاص حقیقی ثبت شده و بر اساس بررسی‌های بانک مرکزی، بخش بزرگی از حساب‌های مشمول ساماندهی فعال نیستند.
در این راستا، حسام به دنبال تغییر فرآیند سنتی مراجعه به شعب به فرایند متمرکز و غیرحضوری، شناسایی حساب‌های لازم، تعیین‌تکلیف حساب‌های مازاد، انتقال سیستمی موجودی و بررسی حساب‌های مشکوک می‌باشد.
هدف‌گذاری بانک مرکزی برای کاهش تعداد حساب‌های بانکی از ۶۵۰ میلیون به ۳۰۰ میلیون حساب در طی دو سال نیز نشان می‌دهد که این سامانه تنها یک خدمت جدید بانکی بلکه بخشی از برنامه گسترده‌تر برای تنظیم ساختار حساب‌ها، افزایش شفافیت مالی، کاهش حساب‌های بلااستفاده و تقویت کنترل‌ها در زمینه مبارزه با پولشویی در کشور می‌باشد.