تجارت سیاه در دل بحران

فرارو– کِلی بیوکار ولاهوس، سردبیر ارشد نشریه رسپانسیبل استیت‌کرفت

به گزارش فرارو به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، افزایش عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز در روزهای اخیر از سوی دولت دونالد ترامپ به‌عنوان نشانه‌ای از موفقیت سیاست واشنگتن مطرح شده است؛ اما ارزیابی کارشناسان نشان می‌دهد که افزایش جریان نفت الزاماً به معنای بازگشت بازار انرژی به وضعیت عادی نیست. هزینه‌های حمل‌ونقل افزایش یافته، حملات به کشتی‌ها ادامه دارد و محدودیت‌های موجود در پالایش، بیمه و جابه‌جایی دریایی همچنان بازار جهانی سوخت را تحت فشار قرار داده است.

تنگه باز است، اما عادی نشده است

بر اساس داده‌های مورد استناد، میزان عبور نفت از تنگه هرمز در هفته گذشته افزایش یافته است. برآورد شرکت‌های رصدکننده حمل‌ونقل دریایی، حجم عبور نفت را بین ۱۳ تا ۱۷ میلیون بشکه در روز اعلام می‌کند؛ در حالی که میانگین عبور پیش از جنگ حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز بود.

شرکت «کپلر» نیز میانگین عبور نفت در پایان ماه را حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. علاوه بر این، بخشی از نفت از طریق مسیرهای جایگزین از جمله خط لوله شرق- غرب عربستان سعودی که در پایان سپتامبر دوباره فعال شده، از منطقه خارج می‌شود. بر اساس داده‌های مورد استناد، این مسیر می‌تواند حدود چهار میلیون بشکه در روز را از مسیر دریای سرخ منتقل کند. بنابراین افزایش عبور نفت از هرمز به معنای بازگشت شرایط به دوران پیش از جنگ نیست. بخش قابل توجهی از این جابه‌جایی‌ها با روش‌هایی انجام می‌شود که هزینه، ریسک و پیچیدگی بیشتری دارند.

انتقال کشتی به کشتی؛ راهی پرهزینه برای دور زدن بحران

یکی از روش‌هایی که به افزایش جریان نفت کمک کرده، انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر است. امیر هنجانی، وکیل حوزه انرژی و مدیر امور عمومی می‌گوید در این روش برخی کشتی‌ها با خاموش کردن سامانه‌های شناسایی خودکار، محموله‌های سوخت را به کشتی‌های دولتی منتقل می‌کنند؛ کشتی‌هایی که می‌توانند با وضعیت «خاموش» از تنگه عبور کرده و محموله را در آب‌های امن‌تر به نفتکش‌های بزرگ‌تر منتقل کنند.

اما این سازوکار نیز بدون هزینه نیست. از یک سو، هزینه‌های بیمه حمل‌ونقل خصوصی به دلیل ادامه حملات افزایش یافته و از سوی دیگر، نفتکش‌های بسیار بزرگ مورد نیاز برای دریافت محموله‌ها با کمبود مواجه شده‌اند. سال مرکولیانو، کارشناس حمل‌ونقل دریایی نیز تأکید کرده است که بهبود جریان فیزیکی نفت عمدتاً از طریق سفرهای طولانی‌تر، انتقال کشتی به کشتی، تغییر مسیر و پرداخت هزینه‌های فوق‌العاده بابت ریسک جنگی انجام می‌شود نه از طریق بازگشت نظام حمل‌ونقل به شرایط عادی.

بحران فقط نفت خام نیست؛ مشکل اصلی می‌تواند دیزل باشد

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این بحران به بازار دیزل مربوط می‌شود. دیزل محصول پالایش نفت خام است و بنابراین اختلال در صادرات نفت، تنها مرحله نخست زنجیره مشکل را تشکیل می‌دهد. حتی در صورت عبور نفت خام از هرمز، ظرفیت پالایش نیز تحت فشار قرار دارد. بر اساس گزارش، برخی تأسیسات در منطقه خلیج فارس هدف قرار گرفته‌اند و در جبهه جنگ روسیه و اوکراین نیز پالایشگاه‌ها آسیب دیده‌اند. روسیه نیز در واکنش به شرایط موجود، صادرات را محدود کرده است.

اهمیت این مسئله برای اقتصاد جهانی از آنجا ناشی می‌شود که دیزل برای حمل‌ونقل زمینی، کشاورزی و بخش بزرگی از فعالیت‌های اقتصادی در آمریکا، اروپا و کشورهای در حال توسعه استفاده می‌شود. کاهش عرضه در شرایطی که تقاضا همچنان پابرجاست، فشار بر قیمت‌ها را افزایش داده است.

ذخایر استراتژیک؛ راه‌حل موقت یا کاهش حاشیه امنیت؟

در واکنش به بحران، کشورهای گروه هفت روز جمعه با آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه نفت خام و دیزل از ذخایر خود موافقت کردند. این اقدام علاوه بر توافق قبلی آژانس بین‌المللی انرژی در ماه مارس برای آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه انجام می‌شود.

اما آزادسازی ذخایر نیز یک راه‌حل دائمی نیست. کارشناسان مورد استناد معتقدند ذخایر نفت آمریکا اکنون به پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۳ رسیده است؛ وضعیتی که به آزادسازی صدها میلیون بشکه در دوره دولت‌های بایدن و ترامپ در جریان جنگ‌های اوکراین و ایران نسبت داده شده است.

رز کلانیک، مدیر برنامه خاورمیانه در مؤسسه «اولویت‌های دفاعی» می‌گوید حتی با افزایش عبور نفت از هرمز، میزان نفت واردشده به بازار همچنان کمتر از نیاز بازار است و در نتیجه، ذخایر با سرعت کمتری کاهش می‌یابند، اما حاشیه امنیت موجود در ذخایر نیز نسبت به گذشته کمتر شده است.

حضور نظامی آمریکا؛ تا کجا قابل ادامه است؟

در کنار مشکلات بازار انرژی، یک پرسش مهم درباره ظرفیت نظامی آمریکا نیز مطرح است. آمریکا به بهانه تأمین امنیت مسیرهای انتقال نفت، حضور دریایی قابل توجهی در منطقه ایجاد کرده است و اعزام گروه رزمی ناو هواپیمابر «یواس‌اس تئودور روزولت» به منطقه نیز بر این حضور افزوده است. اما حفظ چنین سطحی از فعالیت نظامی هزینه‌بر است.

نیروهای دریایی آمریکا نیز محدودیت‌هایی در زمینه تعداد ناوها و امکان جابه‌جایی آنها میان مناطق مختلف دارند. بنابراین مشخص نیست واشنگتن تا چه زمانی می‌تواند چنین سطحی از حضور نظامی را برای تضمین عبور کشتی‌ها حفظ کند. در همین حال، بر اساس گزارش، حملات به کشتی‌هایی که تلاش می‌کنند از هرمز عبور کنند همچنان ادامه دارد؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد افزایش حجم عبور نفت لزوماً به معنای کاهش تهدید امنیتی نیست.

بازار هنوز منتظر پایان بحران است

افزایش عبور نفت از تنگه هرمز اگرچه از نظر بازار نشانه‌ای مثبت تلقی می‌شود، اما هنوز نتوانسته هزینه‌های ناشی از جنگ را از میان ببرد. نرخ بیمه، هزینه حمل‌ونقل، کمبود نفتکش‌های بزرگ، اختلال در پالایشگاه‌ها و کاهش ذخایر همچنان بر بازار فشار وارد می‌کنند.

از همین رو، قیمت نفت برنت حتی پس از اخبار مربوط به افزایش عبور نفت از هرمز، در سطح حدود ۱۰۲ دلار در هر بشکه قرار داشت. ازرا تِدلا، تحلیلگر اقتصاد کلان در بنیاد «بورس و بازار» معتقد است تا زمانی که جنگ پایان نیابد و تهدید حمله به کشتی‌ها برطرف نشود، عدم اطمینان در بازار ادامه خواهد داشت.