عسل گران‌بها؛ قیمت سنگین بر سرنوشت کلنی‌های زنبور عسل کوچک
به نقل از ایسنا، در برخی نواحی جنوبی و جنوب‌شرق ایران، برداشت غیرحرفه‌ای عسل از کلنی‌های زنبور عسل کوچک می‌تواند به نابودی این کلنی‌ها منجر شود؛ و در عین حال، بازار عرضه عسل تحت عنوان «عسل وحشی» به همراه قیمت‌های گزاف، به افزایش تمایل مردم برای خرید آن کمک کرده است. یکی از اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور، با هشدار نسبت به کاهش جمعیت این زنبور، بر لزوم حفاظت از کلنی‌های طبیعی تأکید کرده و از جامعه درخواست کرده از خرید عسل‌هایی که منجر به آسیب می‌شوند خودداری نمایند.
شبنم پری‌چهره - از اعضای هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور - در گفت‌وگویی با ایسنا، به توضیح پراکنش طبیعی زنبور عسل کوچک (Apis florea) در برخی مناطق جنوبی و جنوب‌شرق ایران پرداخت و اظهار داشت: ایران به جز زنبور عسل معمولی (Apis mellifera) دارای جمعیت‌های طبیعی متعددی از این گونه نیز هست. زنبور عسل کوچکی به عنوان یکی از گرده‌افشان‌های کلیدی در اکوسیستم‌های طبیعی و کشاورزی نواحی گرم کشور محسوب می‌شود و اهمیت آن به تولید عسل محدود نمی‌شود؛ این زنبور در گرده‌افشانی و حفاظت از تنوع زیستی نیز نقشی بسزا دارد.
وی با اشاره به ویژگی سازگاری زنبور عسل کوچک با شرایط گرم و خشک، این ویژگی را یکی از ویژگی‌های برجسته آن دانست و گفت: در فصل‌هایی که دمای هوا بالا می‌رود و فعالیت زنبور عسل معمولی ممکن است کاهش یابد، زنبور عسل کوچک به علت سازگاری بیشتر با گرما و خشکی، فعالیت خود را ادامه داده و به گرده‌افشانی در طبیعت و مزارع می‌پردازد. زنبور عسل کوچک بخشی از سرمایه ژنتیکی و بیولوژیکی ایران است و در صورت عدم توجه به جمعیت آن، بازسازی آن به سادگی محقق نخواهد شد.
پری‌چهره در خصوص وضعیت جمعیت این گونه در ایران بیان کرد: به تازگی پروژه‌ای تحقیقاتی به منظور ثبت و پایش زنبور عسل کوچک در کشور انجام داده‌ایم که هدف اصلی آن شناسایی و ثبت پراکنش و وضعیت جمعیت این گونه در مناطق مختلف ایران بوده است. شواهد میدانی و بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که نمی‌توان در قبال وضعیت این گونه بی‌تفاوت بود. پایش مستمر و ملی می‌تواند روند تغییرات جمعیتی را تشخیص داده و مناطق بحرانی را شناسایی کند.
نابودی کلنی برای برداشت عسل
این محقق یکی از مهم‌ترین تهدیدات برای زنبور عسل کوچک را برداشت غیراصولی و مخرب عسل از کلنی‌های طبیعی آن برشمرد و تصریح کرد: این زنبور برخلاف زنبور عسل معمولی، معمولاً کلنی‌های کوچک‌تری دارد. همین ویژگی سبب شده که در برخی مناطق، برداشت عسل به‌طور مستقیم و مخرب انجام گیرد و در موارد متعددی، کلنی‌ها برای دسترسی به عسل به‌طور کامل از بین بروند. این مسئله فقط مربوط به از دست رفتن مقداری عسل نیست؛ بلکه با نابودی هر کلنی، یک واحد فعال از یک گرده‌افشان مهم از طبیعت حذف می‌شود. اگر این روند ادامه یابد، کاهش تدریجی جمعیت زنبور عسل کوچک می‌تواند آسیب‌های جدی برای تنوع زیستی و گرده‌افشانی در نواحی جنوبی کشور به همراه داشته باشد.
پری‌چهره در خصوص فروش عسل این گونه در بازار با عناوینی همچون «عسل وحشی» و قیمت‌های بالا توضیح داد: این نوع قیمت‌گذاری‌ها به افزایش تمایل به برداشت عسل از کلنی‌های طبیعی می‌افزاید. بسیاری از مردم نمی‌دانند که ممکن است پشت ظرف عسلی که با قیمت گزاف خریداری می‌کنند، نابودی یک کلنی طبیعی زنبور عسل کوچک نهفته باشد. برخی از مصرف‌کنندگان تصور می‌کنند که با خرید محصولی خاص و کمیاب، فقط عسلی با ارزش غذایی بالاتر به‌دست می‌آورند؛ در حالی‌که این خرید ممکن است به‌طور غیرمستقیم به تداوم برداشت‌های مخرب از طبیعت کمک کند. من به مردم توصیه می‌کنم عسل را از زنبورداران معتبر و مطمئن تهیه کنند و تنها بر اساس عنوان‌هایی چون «عسل وحشی» یا «عسل طبیعی کوهی» و قیمت‌های بالاتر تصمیمی اتخاذ نکنند.
این عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور درباره تفاوت کیفیت این نوع عسل با عسل زنبور عسل معمولی نیز توضیح داد: بررسی‌های ما تفاوت معناداری در کیفیت بین این دو نوع عسل نشان نداده است که بتواند قیمت‌های بسیار بالای عسل زنبور عسل کوچک در بازار را توجیه کند. باید میان ارزش زیستی زنبور عسل کوچک و ارزش تجاری عسل آن تفکیک نمود؛ یک گونه ممکن است از لحاظ بوم‌شناختی بسیار ارزشمند باشد، اما این به معنای تفاوت محسوس کیفیت عسل آن با عسل زنبور عسل معمولی نیست. نگرانی اصلی این است که ارزش اقتصادی بالایی که به این عسل در بازار نسبت داده می‌شود، انگیزه برداشت از کلنی‌های طبیعی و تخریب بیشتر آنان را افزایش دهد.
خرید و فروش کلنی‌های طبیعی
وی همچنین اعلام داشت که برداشت عسل تنها تهدید زنبور عسل کوچک نیست، بلکه کلنی‌های این گونه به شکل مستقیم در بازار خرید و فروش می‌شوند و در مواردی، افراد به جای خرید عسل، خود کلنی را خریداری می‌کنند. خارج کردن یک کلنی طبیعی از زیستگاه، به معنای حذف یک واحد زنده و فعال گرده‌افشانی از اکوسیستم محسوب می‌شود. هر کلنی ممکن است در نگاه اول کوچک به نظر برسد، اما حذف تعدادی از آن‌ها می‌تواند به‌طور کلی اثرات قابل‌توجهی داشته باشد.
این پژوهشگر از راه‌اندازی فعالیت‌های ترویجی برای آموزش شیوه‌های صحیح برداشت عسل زنبور عسل کوچک خبر داد و افزود: تلاش کرده‌ایم روش‌هایی را معرفی کنیم که امکان دسترسی به عسل را فراهم آورد، در حالی که کلنی و جمعیت زنبورها نیز حفظ شوند. در عین حال، آموزش به تنهایی کافی نیست. با توجه به اینکه تقاضا در بازار بالا است و بهای زیادی برای این عسل پرداخت می‌شود، بدون نظارت و ضمانت اجرایی نمی‌توان از برداشت‌های مخرب جلوگیری کرد. به همین جهت، نیاز است تا آموزش، فرهنگ‌سازی، نظارت و اقدامات قانونی به‌طور همزمان در قالب یک برنامه جامع پیگیری شود.
پری‌چهره بر ضرورت ورود جدی‌تر سازمان حفاظت محیط زیست به این مساله تأکید کرد و گفت: زنبور عسل کوچک تنها تولیدکننده عسل نیست، بلکه گرده‌افشان مهمی و بخشی از تنوع زیستی کشور محسوب می‌شود؛ بنابراین حفاظت از آن نباید فقط با دید اقتصادی به عسل صورت گیرد. تخریب و نابودی کلنی‌های طبیعی این گونه باید مورد بررسی قرار گیرد و برای هر کلنی که به طور عمدی نابود می‌شود، ضمانت اجرایی و جریمه نقدی بازدارنده‌ای در نظر گرفته شود. همان‌طور که برای شکار یا تخریب برخی گونه‌های حیات وحش قوانین و جرایم مشخص وجود دارد، باید درباره گرده‌افشان‌های کلیدی نیز حساسیت بیشتری به عمل آید؛ چرا که از بین رفتن یک کلنی، به معنای حذف یک واحد زیستی مؤثر در گرده‌افشانی و اکوسیستم است. پیش از پیاده‌سازی برنامه‌های حفاظتی، باید جمعیت، پراکنش و تهدیدات این گونه در مناطق مختلف کشور به‌دقت بررسی و مستندسازی شود تا سازوکار حفاظتی متناسبی تدوین گردد.
حفاظت پیش از تبدیل‌شدن کاهش جمعیت به بحران
این عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور با اشاره به اهمیت زنبور عسل کوچک در شرایط تغییرات اقلیمی گفت: این گونه قابلیت فعالیت در شرایط سخت محیطی را دارد و در شرایطی که دما افزایش می‌یابد و الگوهای آب‌وهوایی دچار تغییر می‌شوند، وجود گرده‌افشان‌هایی که بتوانند در گرما و خشکی به فعالیت خود ادامه دهند، برای اکوسیستم‌ها و کشاورزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هر گرده‌افشانی بخشی از شبکه پیچیده تنوع زیستی محسوب می‌شود و حذف تدریجی یک گونه می‌تواند بر گیاهان، تولید بذر و میوه، سایر حشرات و در نهایت پایداری اکوسیستم تأثیرگذار باشد. نباید منتظر ماند تا جمعیت زنبور عسل کوچک به مرحله بحرانی برسد و سپس برای نجات آن اقدام کرد.
پری‌چهره در پایان گفت: مردم نباید زنبور عسل کوچک را صرفاً به‌خاطر عسل آن مورد توجه قرار دهند؛ ارزش واقعی این گونه برای طبیعت، نقش آن به عنوان گرده‌افشان است. ممکن است خرید یک محصول گران‌قیمت با عنوان «عسل وحشی» ناخواسته به بازاری کمک کند که نتیجه‌اش برداشت بیشتر و تخریب کلنی‌های طبیعی باشد؛ از این رو مردم باید عسل مورد نیاز خود را از زنبورداران معتبر تهیه کرده و تحت تأثیر قیمت بالا یا عناوین تجاری قرار نگیرند.
وی همچنین از مسئولان خواست توجه بیشتری به حفظ این گونه معطوف داشته و پیش از آنکه کاهش جمعیت آن به بحرانی جدی تبدیل شود، برای حفاظت از آن اقدام کنند. حفظ زنبور عسل کوچک، حفاظت از یک گرده‌افشان و بخشی از تنوع زیستی ایران و سرمایه طبیعی کشور برای نسل‌های آینده است؛ بنابراین تدوین و اجرای مقررات قانونی و تعیین جریمه‌ها و مجازات‌های بازدارنده برای تخریب و برداشت غیرمجاز کلنی‌های آن ضروری است.
انتهای پیام