آیا زاینده‌رود دوباره احیا می‌شود؟
به نقل از ایسنا، تاریخ ۱۸ مهر به عنوان روز تجلیل از زاینده‌رود انتخاب شده تا نشان‌دهنده نگرانی فعالان محیط زیست از وضعیت فعلی این رودخانه باشد. پس از آنکه زاینده‌رود در سال ۱۳۷۹ خشک شد، گروه‌های زیست‌محیطی در اصفهان و چهارمحال و بختیاری تاکید کردند که باید به سرنوشت این رودخانه توجه ویژه‌ای صورت گیرد.
در سال ۱۳۸۲، تجمعی در کنار زاینده‌رود برگزار شد با شعار «زاینده‌رود را زنده، سالم و برای همیشه می‌خواهیم»؛ حرکتی که موجب شناخت ۱۸ مهر به عنوان روز نکوداشت این رودخانه گردید. این مناسبت از آن زمان به فرصتی تبدیل شده است تا اهمیت احیای رودخانه و حفاظت از تمامی مسیر آن، از منبع سرچشمه تا تالاب گاوخونی، یادآوری شود.
روز زاینده‌رود صرفاً یک تاریخ در تقویم نیست؛ این روز اشاره به این واقعیت دارد که حیات زاینده‌رود به یک شهر یا ناحیه خاص محدود نمی‌شود. زاینده‌رود جزئی از یک سیستم متصل آبی است که آبخوان‌ها، اراضی کشاورزی، سکونتگاه‌ها، صنایع، میراث تاریخی اصفهان و تالاب گاوخونی را به یکدیگر پیوند می‌دهد. بنابراین، هرگونه تصمیم‌گیری درباره آب این رودخانه باید پیامدهای آن را در کل حوزه آبریز در نظر داشته باشد.
بارگذاری‌های نابجا؛ مسئله‌ای فراتر از کم‌آبی
به این مناسبت داریوش مختاری - کارشناس ارشد منابع آبی - در گفت‌وگو با ایسنا بر اهمیت بررسی عواملی که بحران زاینده‌رود را موجب شده‌اند، تاکید می‌کند و معتقد است که یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها در مدیریت آب در کشور، بارگذاری بیشتر از ظرفیت منابع موجود است؛ موضوعی که در عرصه‌های کشاورزی، صنعتی و شهری نمایان می‌شود.
بر اساس گفته‌های او، مشکل تنها ناشی از کاهش بارش یا وقوع خشکسالی نیست بلکه باید بررسی شود که در سال‌های اخیر چه مقدار فعالیت و مصرف جدید بر منابع آبی دشت اصفهان تحمیل شده و آیا منابع موجود توان پاسخگویی به این میزان برداشت را دارند یا خیر؟
این کارشناس ارشد در حوزه منابع آبی با اشاره به ارتباط بین آبخوان‌های زیرزمینی و بستر رودخانه توضیح می‌دهد که برداشت آب از چاه‌های موجود در دشت و اطراف رودخانه می‌تواند بر تبادل آب بین منابع زیرزمینی و جریان سطحی تاثیر بگذارد. در چنین شرایطی، افزایش برداشت از آبخوان‌ها می‌تواند به تشدید کم‌آبی رودخانه منجر شود.
مختاری همچنین بر لزوم دسترسی به آمار دقیق از تعداد چاه‌ها، میزان برداشت آب و بارگذاری‌های صورت‌گرفته در بخش‌های مختلف تاکید دارد. به اعتقاد او، بدون درک شفاف از وضعیت موجود، تصمیم‌گیری موثر برای کنترل بحران و مشخص کردن اولویت‌های مصرف آب امکان‌پذیر نخواهد بود.
این کارشناس، توسعه ناپایدار شهر اصفهان، گسترش فعالیت‌های صنعتی و افزایش وسعت اراضی زیر کشت را از مسائلی می‌داند که باید در بررسی بحران آب مد نظر قرار گیرند. به عقیده او، هر گونه توسعه جدید باید پیش از آغاز به ارزیابی ظرفیت منابع آب بپردازد، چرا که افزایش مصرف و تقاضا نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن محدودیت‌های طبیعی یک دشت ادامه یابد.
از نظام حق‌آبه تا ضرورت بازنگری در مدیریت آب
مختاری با اشاره به تاریخچه تقسیم آب زاینده‌رود بیان می‌کند که این رودخانه از گذشته دارای نظامی برای توزیع آب و تعیین حقوق بهره‌برداران بوده است؛ سیستمی که در دوره‌های مختلف با توجه به میزان آب موجود و نیاز اراضی عملکرد خود را تنظیم کرده است.
او به نظام حق‌آبه‌ای که به شیخ بهایی در دوره صفویه نسبت داده می‌شود، اشاره می‌کند و بر اهمیت رعایت حقوق بهره‌برداران و تناسب میان منابع موجود و مصرف تاکید می‌ورزد. به باور او، مدیریت کنونی زاینده‌رود نیز باید بر اساس شناخت دقیق از منابع، تعیین سهم‌ها و جلوگیری از بارگذاری بیش از ظرفیت طبیعی حوزه انجام شود.
به عقیده این کارشناس، مسئله اساسی این است که میزان برداشت و مصرف آب می‌بایست با ظرفیت واقعی منابع هماهنگ شود؛ ظرفیتی که به شرایط اقلیمی، مقدار بارش، وضعیت آبخوان‌ها و نیازهای زیست‌محیطی رودخانه وابسته است.
آیا زاینده‌رود دوباره به جریان می‌افتد؟
سوالی که هر سال در روز نکوداشت زاینده‌رود مطرح می‌شود، این است که آیا می‌توان دوباره شاهد جریان دائمی آب در این رودخانه بود؟ مختاری در پاسخ به این سوال، بر ضرورت هماهنگی میزان مصرف با ظرفیت واقعی منابع آبی تاکید می‌کند.
او به این نکته اشاره دارد که بارش‌ها تحت تاثیر شرایط اقلیمی است و نمی‌توان انتظار داشت منابع آب مطابق با توسعه بی‌پایان فعالیت‌های انسانی افزایش یابد؛ بنابراین اگر هدف بازگشت زاینده‌رود به وضعیت پایدار گذشته باشد، باید درباره میزان بارگذاری‌های فعلی و امکان کاهش آن‌ها به تصمیم‌گیری پرداخته شود.
این کارشناس ارشد منابع آبی، کاهش مصرف آب در بخش‌های کشاورزی، خانگی و صنعتی را از جمله راهکارهای قابل پیگیری می‌داند، اما بر این باور است که صرفه‌جویی زمانی می‌تواند به احیای رودخانه کمک کند که آب‌های آزاد شده دوباره به توسعه سطح زیر کشت، ساخت‌وسازهای جدید یا فعالیت‌های پرمصرف اختصاص داده نشود و سهم مشخصی برای جریان رودخانه و نیازهای زیست‌محیطی در نظر گرفته شود.
وی همچنین انتقال آب از حوضه‌های دیگر را راه‌حلی می‌داند که باید با احتیاط و ارزیابی پیامدهای آن مورد بررسی قرار گیرد، زیرا انتقال آب بدون اصلاح در الگوی مصرف و مدیریت تقاضا، ممکن است تنها مسئله کم‌آبی را از یک منطقه به منطقه دیگر منتقل کند.
مختاری در ادامه به ارتباط خشکی زاینده‌رود با افت منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که استمرار این شرایط می‌تواند باعث آسیب به آثار تاریخی اصفهان و زیرساخت‌های شهری شود. به باور او، حفظ زاینده‌رود تنها به احیای یک مسیر آبی محدود نمی‌شود بلکه به معنای نگهداری از مجموعه‌ای از ارزش‌های طبیعی، تاریخی و اقتصادی نیز هست.
او توسعه گردشگری با حفظ بافت تاریخی اصفهان را نیز یکی از ظرفیت‌های ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد پایدار می‌شمارد؛ ظرفیتی که می‌تواند در کنار اصلاح الگوی مصرف آب، به بازنگری در مسیر توسعه این منطقه یاری رساند.
زاینده‌رود؛ از یک روز تقویمی به یک مطالبه ملی
۱۸ مهر هر سال فرصتی فراهم می‌آورد تا بار دیگر درباره سرنوشت زاینده‌رود، دلایل تکرار خشکی‌ها و راهکارهای احیای آن بحث شود؛ اما اهمیت این روز صرفاً در تکرار نگرانی‌ها خلاصه نمی‌شود. آنچه حائز اهمیت است، تبدیل این یادآوری به برنامه‌ای واضح، مستمر و قابل اندازه‌گیری برای مدیریت منابع آب است.
زاینده‌رود را نمی‌توان به تنهایی به سرچشمه‌ها، آبخوان‌ها، کشاورزی، صنعت، شهر اصفهان یا تالاب گاوخونی مرتبط دانست. احیا کردن آن نیز بدون همکاری میان استان‌ها، رعایت حقوق بهره‌برداران، کنترل برداشت‌ها و پذیرش محدودیت‌های اقلیمی عملی نخواهد بود.
روز نکوداشت زاینده‌رود، در نهایت، یادآور یک سوال اساسی است: آیا توسعه را با ظرفیت آب سرزمین هماهنگ خواهیم کرد یا همچنان انتظار داریم منابع محدود به نیازهای فزاینده پاسخ دهند؟
انتهای پیام