دریا و اقیانوس؛ تفاوت‌هایی فراتر از اندازه و مقیاس
تینا مزدکی_از دوران کودکی، بزرگ‌ترین عاملی که در درک ما از تفاوت‌های دریا و اقیانوس تأثیرگذار بوده، وسعت است. اما این تفاوت تنها به این ویژگی محدود نمی‌شود؛ عواملی همچون عمق، میزان محصور بودن در خشکی، شوری آب، جریان‌های آبی و شرایط زیست‌محیطی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در تفکیک این دو دارند.
- اقیانوس‌ها مساحتی وسیع از آب شور هستند که بخش عمده‌ای از سطح کره زمین را شامل می‌شوند.
- دریاها عموماً کوچکتر از اقیانوس‌ها بوده و غالباً در حاشیه‌های آن‌ها یا در محاصره خشکی مرتبط قرار دارند.
- عمق، شوری و ترکیب شیمیایی آب در دریاها بیشتر تحت تأثیر شرایط محلی و ورودی‌های آب شیرین از نهرها قرار می‌گیرد.
- اقیانوس‌ها نقش مهمی در انتقال حرارت در سطح جهانی ایفا می‌کنند، در حالی که دریاها تأثیر قابل توجهی بر شرایط جوی نواحی اطراف دارند.
- هر دو محیط زیستگاه تنوع زیادی از گونه‌ها هستند، اما نزدیکی بسیاری از دریاها به مناطق مسکونی و صنعتی، فشارهای انسانی را بر آن‌ها اعمال می‌کند.
وسعت، ابتدایی‌ترین تفاوت دریا و اقیانوس
یکی از بارزترین تفاوت‌های میان دریاها و اقیانوس‌ها، اندازه آن‌هاست. اقیانوس‌ها فضای وسیعی از آب را به وجود می‌آورند که حدود ۷۱ درصد از سطح زمین را دربر می‌گیرد. مساحت کل اقیانوس‌های زمین، بستگی به نحوه تقسیم‌بندی و تعریف مرزهای آن، حدود ۳۶۱ میلیون کیلومتر مربع تخمین زده می‌شود.
در مقابل، دریاها معمولاً وسعت کمتری دارند. دریای فیلیپین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین دریاها، دارای مساحتی نزدیک به ۵ میلیون کیلومتر مربع است. با این حال، اقیانوس آرام به‌تنهایی بیش از ۶۰ برابر وسعت دریای مدیترانه را داراست و مساحت آن بیش از مجموع خشکی‌های زمین می‌باشد.
این اختلاف در اندازه، تنها یک تفاوت جغرافیایی به‌حساب نمی‌آید. اقیانوس‌ها با توجه به حجم وسیع آب خود، انرژی خورشیدی را جذب و ذخیره می‌کنند و گرما را از طریق جریان‌های دریایی بین مناطق مختلف زمین توزیع می‌کنند. این فرایند تأثیر عمیقی بر الگوهای جوی و اقلیم جهانی دارد. دریاها نیز در تنظیم شرایط جوی نواحی ساحلی اثرگذارند، اما اثرات آن‌ها معمولاً محدودتر و محلی‌تر است.
تفاوت در عمق و ترکیب شیمیایی آب
به طور کلی، اقیانوس‌ها به‌طور معمو لی عمق بیشتری نسبت به بسیاری از دریاها دارند، ولی این قاعده همواره صادق نیست. برخی از دریاها، به‌ویژه آن‌هایی که در حاشیه مناطق عمیق اقیانوسی واقع شده‌اند، دارای عمق قابل ملاحظه‌ای هستند. بنابراین، تنها میزان عمق نمی‌تواند به‌عنوان معیاری دقیق برای متمایز ساختن دریا از اقیانوس به شمار رود.
میانگین عمق اقیانوس‌های جهان به حدود ۳۷۰۰ متر بر می‌گردد. در این عمق، نور خورشید به کف دریا نمی‌رسد و شرایط زیست‌محیطی با محیط‌های سطحی کاملاً متفاوت خواهد بود. فشار آب نیز به‌طور قابل توجهی با افزایش عمق بیشتر می‌شود و دما در بسیاری از مناطق به‌شدت کاهش می‌یابد.
شوری آب در دریاها و اقیانوس‌ها یکدست نیست. میانگین شوری آب اقیانوس‌ها به حول و حوش ۳۵ گرم نمک در هر کیلوگرم آب می‌رسد، اما این میزان در مناطق مختلف متغیر است. تبخیر شدید در دریاهای گرم و کمتر مرتبط با اقیانوس ممکن است شوری را افزایش دهد. برعکس، ورود آب شیرین از نهرها، بارش باران و ذوب یخ‌ها می‌تواند شوری آب را کاهش دهد.
نزدیکی بسیاری از دریاها به خشکی، آن‌ها را بیشتر در معرض ورود رسوبات، مواد مغذی، آلودگی‌های ناشی از کشاورزی و زباله‌های انسانی قرار می‌دهد. این عوامل می‌توانند ترکیب شیمیایی آب را دستخوش تغییر کرده و بر کیفیت زیستگاه‌های دریایی تأثیر بگذارند.
چگونه مرزهای جغرافیایی دریاها و اقیانوس‌ها تعیین می‌شوند؟
قسمت قابل‌توجهی از تفاوت دریاها و اقیانوس‌ها ناشی از موقعیت جغرافیایی آن‌ها می‌باشد. دریاها معمولاً در حاشیه‌های اقیانوس‌ها جای دارند یا از چند سمت توسط خشکی محصور هستند. دریای مدیترانه نمونه‌ای معروف است که میان اروپا، آسیا و آفریقا واقع شده و به‌واسطه تنگه جبل‌الطارق به اقیانوس اطلس متصل می‌شود.
اقیانوس‌ها در گستره‌ای بسیار وسیع‌تر امتداد یافته و مرزهای آن‌ها برپایه ویژگی‌های جغرافیایی و توافق‌های بین‌المللی تعیین می‌شود. از نظر فیزیکی، آب‌های اقیانوس‌های دنیا به یکدیگر مرتبط هستند و یک سیستم پیوسته را شکل می‌دهند. اما برای اهداف مطالعه و نقشه‌کشی، این گستره به پنج اقیانوس اصلی آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی تقسیم‌بندی می‌گردد.
مرز میان این اقیانوس‌ها همواره به‌صورت یک مانع طبیعی و مشخص وجود ندارد. در بسیاری از جاها، خطوط قراردادی بر اساس موقعیت قاره‌ها، طول و عرض جغرافیایی و ویژگی‌های اقیانوس‌شناسی به کار گرفته می‌شود.
تفاوت‌های اکوسیستم‌های دریایی در دریاها و اقیانوس‌ها
تنوع زیستی موجود در دریاها و اقیانوس‌ها تحت تأثیر عواملی نظیر عمق، نور خورشید، دما، جریان‌های آبی و دسترسی به مواد مغذی واقع می‌شود. بسیاری از دریاها دارای نواحی ساحلی کم‌عمق هستند که نور به بستر آن‌ها می‌تابد. این شرایط زمینه‌ساز رشد جلبک‌ها، علف‌های دریایی و جنگل‌های کلپ است. این زیستگاه‌ها می‌توانند محلی برای تغذیه، تولیدمثل و پناه‌گرفتن انواع مختلف ماهی‌ها، سخت‌پوستان و دیگر موجودات دریایی باشند.
با این حال، همه دریاها کم‌عمق یا سرشار از مواد مغذی نیستند. برخی از آن‌ها بخش‌های عمیق‌تری دارند و تنوع زیستی موجود در آن‌ها بستگی به شرایط محلی دارد. به‌علاوه، اقیانوس‌ها بیرون از زیستگاه‌های سطحی، محیط‌های عمیق و تاریک را نیز دربر می‌گیرند که در آن‌ها گونه‌های خاصی زندگی می‌کنند.
یکی از رخدادهای مهم در اقیانوس‌ها، بالا آمدن آب است. در این پدیده، آب سرد و غنی از مواد مغذی از لایه‌های عمیق‌تر به سطح جابه‌جا شده و شرایطی را برای رشد فیتوپلانکتون‌ها فراهم می‌کند. این موجودات میکروسکوپی پایه‌گذار بسیاری از زنجیره‌های غذایی دریایی محسوب می‌شوند.
در اعماق اقیانوس، جایی که نور خورشید نمی‌تواند به آنجا برسد، بسیاری از موجودات از مواد آلی در حال افت تغذیه می‌کنند. برخی از گونه‌ها از سازگاری‌هایی نظیر زیست‌تابی، استتار و اندام‌های حسی تخصص‌یافته بهره می‌برند تا غذا بیابند، از شکارچیان دوری کنند یا ارتباط برقرار کنند. موجوداتی چون نهنگ‌ها، ماهی‌های تن و برخی از کوسه‌ها نیز در مسیرهای طولانی اقیانوسی حرکت می‌کنند تا به نواحی مناسب برای تغذیه و تولیدمثل دست یابند.
دریا و اقیانوس، دو جزء از یک سامانه آبی پیوسته
دریاها و اقیانوس‌ها، علی‌رغم تمایزات در ابعاد، عمق و موقعیت جغرافیایی، اجزای مرتبط و یکپارچه یک سامانه جهانی محسوب می‌شوند. جریان‌های آبی، انتقال حرارت و تبادل مواد میان این پهنه‌ها بر اقلیم زمین و پایداری اکوسیستم‌های دریایی اثرگذار می‌باشد.
تمایز اصلی آن‌ها باید در مجموعه‌ای از ویژگی‌های مختلف جست‌وجو شود، نه در یک معیار منفرد. اقیانوس‌ها معمولاً از لحاظ وسعت و عمق بزرگ‌تر هستند و نقش محوری در تنظیم اقلیم جهانی ایفا می‌کنند. دریاها نیز کلید تأثیر مستقیم بر شرایط جوی نواحی ساحلی و زیستگاه‌های اطراف را در دست دارند.
منبع: worldatlas
۵۸۳۲۳