کانال ۴۰ کیلومتری که رطوبت صالحیه را جذب می‌کند/«سیلاب» واقعیت طبیعی ایران
دکتر رضا شهبازی در گفتگو با ایسنا، در مورد وضعیت کانون‌های تولید گرد و غبار در کشور توضیحاتی ارائه داد و بیان کرد: تقریباً ۵۰ هزار کیلومتر مربع از اراضی کشور به عنوان نواحی مستعد برای ایجاد گرد و غبار شناسایی شده‌اند. با این حال، تمامی این نواحی به‌طور مستمر در طول سال فعال نیستند و میزان فعالیت آنها تحت تأثیر شرایط اقلیمی، به‌ویژه بارش‌ها و سیلاب‌ها قرار دارد.
وی تأکید کرد که این کانون‌ها به‌سرعت به بارش‌ها و سیلاب‌های سالانه واکنش نشان می‌دهند و افزود: از این رو، فعالیت‌های آنها ممکن است از سالی به سال دیگر متفاوت باشد. در برخی سال‌ها به دلیل شرایط جوی، برخی نواحی فعال‌تر خواهند بود و در سال‌های دیگر این فعالیت‌ها کاهش می‌یابد.
شهبازی به مطالعات انجام‌شده در زمینه ویژگی‌های کانون‌های گرد و غبار کشور اشاره کرد و ادامه داد: علاوه بر شناسایی و تعیین محدوده نواحی مستعد گرد و غبار، در قالب یک پروژه ۱۰ ساله، نمونه‌برداری‌های وسیعی از ذرات گرد و غبار در سطح کشور انجام شده است که نتایج آن اطلاعات مهمی در مورد ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی این ذرات فراهم کرده است.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور اظهار داشت: این مطالعات به صورت اطلس و نقشه‌های تخصصی ارائه خواهد شد و هدف آن این است که اطلاعات به‌صورت بصری، خلاصه و طبقه‌بندی‌شده در قالب نقشه‌ها، نمودارها و تصاویر در اختیار عموم قرار گیرد. لایه‌های اطلاعاتی ارائه‌شده در این اطلس‌ها ممکن است حاصل بررسی‌های متعدد، مقاله‌های علمی و نقشه‌های تخصصی باشند که پژوهشگران می‌توانند برای تحلیل‌های دقیق‌تر از آنها استفاده کنند. به این ترتیب، اطلس‌ها تنها مجموعه‌ای از نقشه‌ها نیستند، بلکه ابزاری برای دسترسی نظام‌مند به اطلاعات تخصصی درباره مخاطرات طبیعی محسوب می‌شوند.
خشک‌شدن دریاچه ارومیه و خطر انتشار ذرات نمکی
شهبازی با اشاره به مخاطرات ناشی از خشک‌شدن دریاچه ارومیه گفت: دریاچه ارومیه به دلیل غلظت بالای نمک، در صورت خشک‌شدن می‌تواند به منبع انتشار ذرات غبار حاوی نمک و دیگر عناصر موجود در رسوبات بستر تبدیل شود.
وی با بیان اینکه وضعیت دریاچه ارومیه (در زمان گفتگو) نسبت به دوره‌های بحرانی رو به بهبودی بود، ابراز امیدواری کرد که احیای دریاچه با جدیت ادامه یابد و اظهار داشت: مدیریت منابع آب از عوامل کلیدی در بهبود شرایط این پهنه آبی است و ادامه روند خشک‌شدن می‌تواند خطرات زیست‌محیطی زیادی به همراه داشته باشد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور به ویژگی‌های فیزیکی ذرات نمکی اشاره کرد و افزود: ذراتی که از منابع نمکی تشکیل شده‌اند می‌توانند در صورت ورود به جو، رطوبت هوا را جذب کنند و این بدان معناست که رفتار آنها از نظر ماندگاری و قابلیت جابه‌جایی با سایر ذرات گرد و غبار متفاوت خواهد بود.
وی با تأکید بر اینکه نباید درباره دامنه انتشار این ذرات اغراق کرد، خاطرنشان کرد: گاهی اوقات اظهارات مبالغه‌آمیزی درباره گستره انتقال ذرات ناشی از خشک‌شدن دریاچه ارومیه مطرح می‌شود، در حالی که برای ارزیابی دقیق دامنه انتشار، لازم است ویژگی‌های ذرات و شرایط جوی مد نظر قرار گیرد. با این حال، واضح است که خشک‌شدن دریاچه می‌تواند تأثیرات منفی بر مناطق اطراف داشته باشد.
شهبازی به موقعیت جغرافیایی دریاچه ارومیه اشاره کرد و گفت: دو مرکز جمعیتی مهم، یعنی تبریز و ارومیه، در دو سمت این دریاچه قرار دارند و همچنین شهرهای دیگر مانند مراغه و ملکان نیز ممکن است تحت تأثیر پیامدهای زیست‌محیطی آن قرار گیرند. تغییرات در شرایط زیست‌محیطی دریاچه و احتمال انتشار ذرات نمکی می‌تواند بر کشاورزی و کیفیت محیط در مناطق اطراف اثر بگذارد. لذا جلوگیری از ادامه روند خشک‌شدن دریاچه و تلاش برای احیای آن بسیار حائز اهمیت است.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در پاسخ به سوالی درباره شباهت مخاطرات ناشی از خشک‌شدن دریاچه ارومیه با دریاچه نمک و دریاچه سلطان، گفت: این نواحی ممکن است به‌طور کلی مخاطرات مشابهی داشته باشند، اما شرایط جغرافیایی و نحوه فعالیت‌های انسانی در اطراف آنها یکسان نیست. تراکم اراضی کشاورزی در اطراف دریاچه ارومیه بیشتر است، در حالی که در حاشیه برخی دیگر از پهنه‌های نمکی، همچون دریاچه نمک، در برخی نواحی با مناطق کوهستانی روبه‌رو هستیم و در دیگر مناطق نیز دشت‌ها و اراضی کشاورزی گسترش یافته‌اند.
شهبازی ادامه داد: جهت وزش باد و شرایط جغرافیایی هر منطقه در تعیین محدوده‌های آسیب‌پذیر از ذرات نقش مؤثری دارند؛ به همین دلیل، ارزیابی پیامدهای بالقوه باید با در نظر گرفتن ویژگی‌های محلی و شرایط جابه‌جایی ذرات صورت گیرد.
کانال ۴۰ کیلومتری صالحیه، عامل تشدید خشکی و تخریب پوشش گیاهی منطقه
وی همچنین درباره وضعیت تالاب صالحیه واقع در استان تهران گفت: این ناحیه در محدوده بین استان‌های تهران، البرز و قزوین قرار دارد و بخش‌هایی از آن در این استان‌ها واقع شده است. صالحیه در مسیری است که با توجه به جهت باد از غرب به شرق، بررسی وضعیت آن از نظر احتمال انتقال ذرات دارای اهمیت است. روند کاهش رطوبت و خشک‌شدن این ناحیه همچنان ادامه دارد و این نشان‌دهنده ضرورت پایش مستمر شرایط محیطی آن است.
شهبازی با اشاره به ادامه مشکلات زیست‌محیطی در پهنه صالحیه، یکی از مهم‌ترین مسائل این منطقه را وجود کانال زهکشی تقریباً ۴۰ کیلومتری برشمرد که در بخش‌های شمالی و شرقی صالحیه امتداد دارد و بخش عمده‌ای از رطوبت منطقه را تخلیه می‌کند. او افزود: این کانال در آغاز کار به منظور توسعه اراضی کشاورزی احداث شده بود، اما در حال حاضر، خود به عاملی برای تشدید خشکی منطقه تبدیل شده است؛ زیرا آب زیرزمینی را جمع‌آوری و زهکشی می‌کند و این موضوع باعث کاهش سطح آب زیرزمینی در پهنه صالحیه می‌شود.
شهبازی با توضیح نحوه تأثیر این کانال بر وضعیت رطوبتی منطقه، خاطرنشان کرد: این کانال باعث می‌شود سطح تخلیه آب در سطحی پایین‌تر از تراز طبیعی قرار گیرد و به همین دلیل آب زیرزمینی به سمت آن حرکت کرده و از محیط بیرون می‌رود. در صورت عدم وجود این کانال، آب زیرزمینی می‌توانست تحت تأثیر نیروهای هیدرولیک در سطحی بالاتر قرار گیرد و به سطح زمین نزدیک‌تر شود، که در نتیجه، رطوبت خاک افزایش پیدا می‌کرد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با بیان اینکه نباید تالاب صالحیه را فقط به عنوان یک تالاب دائماً آب‌دار یا دریاچه‌ای پُر از آب تصور کرد، توضیح داد: این ناحیه بیشتر به‌عنوان یک جلگه رسوبی سیلابی شناخته می‌شود که در شکل‌گیری آن رودخانه نمکی «اشتهارد» نقش بسزایی دارد. با این حال، ویژگی‌های زمین‌شناسی و نحوه تشکیل این منطقه باعث شده که به برخی جهات به بستری از دریاچه‌های خشک‌شده شباهت پیدا کند.
وی تأکید کرد که وجود آب و رطوبت در این منطقه در گذشته به کاهش انتشار گرد و غبار کمک می‌کرد و همچنین پوشش گیاهی طبیعی در تثبیت خاک و کاهش تلاطم ذرات نقش داشته است، اما کاهش رطوبت و تخریب پوشش گیاهی می‌تواند شرایط را برای فعال‌شدن کانون‌های گرد و غبار ایجاد کند. متأسفانه وضعیت این منطقه در سال‌های اخیر تغییر چندانی نکرده است و به نظر می‌رسد که نیاز به تصمیم‌گیری‌های صحیح و سریع درباره این موضوع وجود دارد.
شهبازی با اشاره به تعداد زیاد کانون‌های گرد و غبار در کشور گفت: تالاب هامون در منطقه زابل، یکی از مناطق مهم و خطرناک گرد و غبار برای ساکنان دشت سیستان است. همچنین در استان خوزستان، هم غبارهای ناشی از عراق و هم کانون‌های داخلی این استان از اهمیت بالایی برخوردارند. منطقه جازموریان در محدوده استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان نیز از دیگر نواحی مهم مرتبط با گرد و غبار به شمار می‌رود. هریک از این مناطق ویژگی‌های خاص خود را دارند، اما به لحاظ جغرافیایی، صالحیه از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا در نزدیکی یک محور جمعیتی بزرگ، شامل تهران، کرج و قزوین، قرار دارد.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور ادامه داد: نزدیکی صالحیه به این محور جمعیتی که دارای جمعیت بالایی است، اهمیت مدیریت این کانون را دو چندان می‌کند؛ زیرا فعال‌شدن گرد و غبار در این منطقه می‌تواند بر تعداد زیادی از مردم مؤثر باشد. تلاش برای افزایش رطوبت در صالحیه می‌تواند به کاهش گرد و غبار و بهبود کیفیت هوا کمک کند. این مسئله به‌ویژه برای مراکز عمده جمعیتی که در اطراف این ناحیه قرار دارند، از اهمیت بالایی برخوردار است.
شهبازی با تأکید بر اینکه نباید وضعیت کانون‌های گرد و غبار را فقط بر مبنای بارندگی‌های مقطعی بررسی کرد، یادآور شد: ممکن است در برخی سال‌ها بارندگی رخ دهد و منطقه به‌طور موقت مرطوب شود، اما این وضعیت نشان‌دهنده حل بحران نیست. آنچه حائز اهمیت است، اجرایی شدن اقدامات پایدار و اثربخش برای مدیریت عوامل ایجادکننده مخاطره می‌باشد. زمانی‌که اجزای مختلف یک برنامه به‌صورت هماهنگ عمل نکنند، نمی‌توان انتظار داشت اقدامات جزئی نتیجه مؤثری داشته باشند.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور بر لزوم شناخت ویژگی‌های طبیعی کشور تأکید کرد و گفت: مهم است که ایران به‌دلیل تنوع زمین‌شناسی و اقلیمی‌اش، به‌درستی شناخته شود و سازوکارهای زمین‌شناسی، شرایط اقلیمی و تأثیرات مداخلات انسانی بر طبیعت را درک کنیم. هر چه شناخت ما از این عوامل بیشتر باشد، توانایی ما در جلوگیری از گسترش مخاطرات و حفظ کیفیت زندگی مردم بهتر خواهد بود.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور به اهمیت رعایت اصول مهندسی در ساخت و سازها اشاره کرد و اظهار داشت: شناخت مخاطرات طبیعی باید در تصمیم‌گیری‌های مربوط به محل‌های ساخت‌و‌ساز مدنظر قرار گیرد؛ باید بدانیم که در کجا می‌توانیم توسعه دهیم و در کجا نباید وارد مناطق عمرانی شویم. این شناخت در آمایش سرزمین و تصمیم‌گیری‌های کلان از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا وقتی ارتباط میان مخاطرات مختلف را درک کنیم، می‌توانیم تصمیمات بهتری اتخاذ کنیم و از ایجاد یا شدت‌گیری مشکلاتی مانند فرونشست زمین، گرد و غبار و سیلاب جلوگیری نماییم.
سیلاب، واقعیت طبیعی ایران
شهبازی پدیده سیلاب را یکی از واقعیت‌های طبیعی کشور معرفی کرد و خاطرنشان کرد: باید سیلاب را به‌عنوان یک واقعیت در سرزمین ایران بپذیریم و به‌جای نادیده گرفتن آن، برای مدیریت پیامدهای آن برنامه‌ریزی کنیم. حتی می‌توان با شناخت دقیق مناطق سیل‌گیر و مدیریت منابع آب، از بخشی از ظرفیت سیلاب‌ها برای کاهش دیگر مخاطرات استفاده کرد. مدیریت صحیح منابع آبی و ارزیابی بهتر از شرایط می‌تواند به کنترل مشکلاتی چون فرونشست زمین و گرد و غبار کمک کند؛ البته این نیازمند تحلیل دقیق شرایط هر منطقه و به کارگیری راهکارهای مطابق با ویژگی‌های آن است.
او بر ضرورت شناسایی و حفاظت از ذخایر آبی کشوری تأکید کرد و یادآور شد: لازم است در کنار فهم مخاطرات طبیعی، ظرفیت‌های آبی کشور نیز به‌خوبی شناسایی شوند و از این منابع مهم در تأمین آب کشور مراقبت شود.
وی با تأکید بر اهمیت سرچشمه‌های بختیاری و کوهرنگ، گفت: این مناطق از جمله منابع حیاتی در حوزه آب کشور هستند و بقای آنها اساسی است؛ زیرا بخش بزرگی از منابع آبی کشور به‌ویژه از این نقاط تأمین می‌شود. شناسایی مناطقی که می‌توانند به‌عنوان ذخیره‌گاه‌های استراتژیک آب شناخته شوند، حیاتی است تا در شرایط خشکسالی شدید، بتوان از این ظرفیت‌ها برای تأمین آب استفاده کرد. حفظ و حفاظت از ذخایر آبی می‌تواند به تأمین نیازهای آبی جامعه، به ویژه در زمان‌های بحرانی کمک کند. این مسأله نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، شناخت امکانات طبیعی و مدیریت اصولی منابع آبی است.
شهبازی با اشاره به اهمیت توجه به منابع آب کارستی در مدیریت بحران آب، گفت: در برخی مناطق کشور در حالی با مشکل کم‌آبی مواجه هستیم که منابع آب کارستی خوبی وجود دارد. همچنین بخشی از این منابع به کشور همسایه منتقل می‌شود؛ در مناطق شمال شرق و غرب کشور. هرچند نباید چرخه طبیعی آب را در دو سوی مرزهای سیاسی دستکاری کرد، اما می‌توانیم روابط و همکاری‌های مناسبی با کشورهای همسایه برقرار کنیم تا از اطلاعات دقیق‌تری درباره میزان آب خروجی از کشور و ورودی از کشورهای همسایه برخوردار شویم.
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور بر اهمیت دسترسی به اطلاعات دقیق درباره منابع آبی تأکید کرد و افزود: شناخت جریان‌های آبی و آگاهی از میزان آب ورودی و خروجی کشور می‌تواند در برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب بسیار مؤثر باشد.
وی بر لزوم تسهیل دسترسی به اطلاعات تخصصی تأکید کرد و گفت: هدف ما این است که اطلاعات و داده‌های تولید شده به گونه‌ای ارائه شوند که پژوهشگران، اساتید دانشگاه، استانداران، فرمانداران، شهرداران و حتی دهیاران نیز در صورت تمایل و نیاز، بتوانند از آنها بهره‌برداری کنند. هدف اصلی این رویکرد، افزایش دسترسی به اطلاعات و تسهیل استفاده از داده‌های تخصصی در سطوح مختلف تصمیم‌گیری و مدیریت کشور است.
انتهای پیام