نابودی ۶۹ درصد درختان چیتگر؛ از غفلت تا مدیریت ناکارآمد
به نقل از ایسنا، پارک جنگلی چیتگر که به عنوان یکی از مهم‌ترین فضاهای سبز در غرب تهران در دهه ۱۳۴۰ به منظور گسترش پوشش گیاهی و بهبود شرایط محیط‌زیستی پایتخت ایجاد شده است، این روزها با معضل جدی خشک شدن درختان روبرو است. این مسأله با انتشار تازه‌ترین تصاویر و داده‌ها درباره وضعیت درختان پارک، بار دیگر توجه‌ها را جلب کرده است.
ابعاد این بحران تنها به خشک شدن درختان محدود نمی‌شود؛ بلکه قطع و خارج کردن درختان آسیب‌دیده و آلوده نیز به یکی از موضوعات جنجالی در زمینه وضعیت چیتگر تبدیل شده است. دلایل این اقدام، پیشگیری از گسترش آفت و جلوگیری از انتقال آن به درختان سالم عنوان شده، اما گسترش عملیات قطع درختان و تغییر نمای برخی بخش‌های پارک، سؤالاتی را در مورد مسیری که برای مدیریت و حفاظت از این عرصه جنگلی اتخاذ شده، ایجاد می‌کند.
در بررسی وضعیت این معضل به‌وسیلۀ خبرنگار ایسنا، کمبود آب، ضعف در آبیاری، تنش آبی و گسترش آفت سوسک پوست‌خوار به‌عنوان عواملی مهم در خشک شدن درختان شناسایی شده‌اند.
ناصر امانی در گفت‌وگویی با ایسنا در این زمینه می‌گوید: در مورد بوستان‌های بزرگ و فرامنطقه‌ای چیتگر و سرخه‌حصار، از ابتدای این دوره بارها هشدار داده‌ایم. درست است که تعدادی از آفت‌هایی که درختان این دو بوستان با آن مواجه شده‌اند، مربوط به دوران‌های گذشته است و به نظر می‌رسد این مسأله از سال ۱۳۹۶ آغاز شده، اما به عقیده من، در هر دو دوره، مشکلاتی در مدیریت این وضعیت وجود داشته است.
عضو شورای شهر تهران: در دوره‌های پنجم و ششم نسبت به وضعیت کنونی بوستان چیتگر غفلت شده استوی ادامه می‌دهد: با بسیج امکانات و واگذاری مساله به متخصصان، می‌توانستیم علت و ریشه این آفت و خشکسالی را در این دو بوستان شناسایی و از گسترش آن جلوگیری کنیم، اما متأسفانه این اقدام انجام نشد. به نظر من، هر دو دوره در خشک شدن این بوستان‌ها و آفت‌زده شدن درختان مسئول هستند. البته که ما با کمبود منابع آبی مواجه بودیم، اما این گونه نبود که کمبود آب تنها عامل اصلی خشک شدن درختان باشد.
عضو شورای شهر تهران تصریح می‌کند: عوامل دیگری نظیر وجود آفت، کمبود آب و بی‌توجهی به این مسأله هم وجود داشته است. همچنین بر این باورم که در این دوره، نیروهای متخصص و با تجربه مدیریت شهری در رأس امور نبودند و این مسئله باعث شد که متأسفانه مجبور شویم از نو به احیای دو بوستان بزرگ خود برگردیم. باید نسل‌های آینده ما شاهد درختان کنونی باشند، نه این که آن‌ها را ببینند و در عوض درختان جدیدی بکاریم.
وی همچنین می‌افزاید: البته برخی دلایل دیگر نیز برای این مسأله مطرح می‌شود؛ از جمله اینکه درختان کنونی در گذشته، به‌طور مثال پنج دهه پیش، کاشته شده و همه این درختان یک نوع بوده و تنوع زیستی نداشته‌اند. می‌توانستیم درختان دیگری به غیر از کاج در این دو بوستان بکاریم، به گونه‌ای که اگر کاج‌ها دچار آفت شدند، درختان دیگر سالم باقی بمانند. این موارد از جمله دلایل مطروحه هستند. من نمی‌گویم که این دلایل وجود ندارند، اما می‌خواهم بگویم که می‌توانستیم با پیشگیری از بروز مشکلات، از رسیدن به این وضعیت جلوگیری کنیم.
امانی با اشاره به این نکته که ایجاد این دو بوستان در شرق و غرب تهران بر مبنای علم و دانش و مشاوره کارشناسی صورت گرفته بود، بیان می‌کند: این دو بوستان در واقع دو نقطه کلیدی در شرق و غرب تهران هستند که با کاشت درختان، به شکل مؤثری مانع از ورود گرد و غبار و سایر آلودگی‌ها شدند. متأسفانه، اگرچه قطع درختان اقدامی خوشایند نیست، اما حال که درختان با آفت مواجه شده‌اند، باید آن‌ها را قطع کرد؛ حتی چوب این درختان نیز به دلیل آفت‌زدگی قابل استفاده نیست. حال باید منتظر بمانیم تا ببینیم چه پیش خواهد آمد.
حدود ۴۱ درصد از درختان این بوستان به‌طور کامل خشک شده‌اند و تقریباً ۲۸ درصد درختان نیز در معرض خشک شدن قرار دارندنقی شعبانیان معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران در گفت‌وگو با ایسنا به اقدامات سازمان در خصوص کمربند سبز اشاره کرده و می‌افزاید: برآوردهای ابتدایی بر اساس تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که حدود ۴۱ درصد درختان بوستان چیتگر به‌طور کامل خشک شده‌اند و تقریباً ۲۸ درصد درختان دیگر نیز در معرض خشک شدن قرار دارند. البته این آمار هنوز نهایی نیست و بررسی‌های میدانی و نمونه‌برداری از درختان برای رسیدن به اطلاعات دقیق‌تر ادامه دارد.
وی با بیان اینکه وضعیت فعلی درختان بوستان چیتگر نتیجه‌ای از مجموعه عوامل در سال‌های گذشته است، ادامه می‌دهد: ما باید بپذیریم که مدیریت فنی و تخصصی این عرصه جنگلی به‌درستی سازمان‌دهی نشده است. این معضل مربوط به امروز نیست و در طول تقریباً ۵۰ سال گذشته، برنامه‌ریزی علمی و فنی مستمر برای نگهداری و پرورش این جنگل به‌درستی انجام نشده است. هم سازمان منابع طبیعی و هم شهرداری، به‌عنوان بهره‌بردار و ناظر، در این زمینه مسئولیت دارند و باید خطاهای گذشته را به رسمیت بشناسند.
شعبانیان با اظهار اینکه درختان این بوستان در زمان کاشت با تراکمی بیشتر از ظرفیت واقعی لغو شده‌اند، می‌گوید: بر اساس اصول جنگلداری، برای هر عرصه جنگلی باید طرح فنی و پرورشی مشخصی تهیه و هر ۱۰ سال یک‌بار مورد بازبینی قرار گیرد. در چنین طرحی، تمام عملیات اجرایی و پرورشی شامل زمان و مکان کاشت، نحوه نگهداری و جایگزینی درختان، برای یک دوره معین برنامه‌ریزی می‌شود؛ اما این روند در بوستان چیتگر به‌خوبی دنبال نشده است.
وی ادامه می‌دهد: درختان این بوستان باید در طول سال‌های گذشته به‌تدریج با گونه‌های مناسب‌تر، به‌ویژه گونه‌های عریض‌تر، جایگزین می‌شدند تا ترکیب و تنوع گونه‌ای افزایش یابد و پایداری جنگل تقویت شود. اما این اقدام به‌درستی انجام نشد و در نتیجه، تراکم بالای درختان و نبود مدیریت مؤثر مشکلاتی در تبادل گازی، انجام فتوسنتز و نفس‌کشیدن درختان ایجاد کرده و وضعیت فیزیولوژیکی آن‌ها را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار داده است.
معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران، آلودگی هوا، خشکسالی‌های مضاعف، تراکم بالای خاک و حضور قابل‌توجه گردشگران را از دیگر عوامل دخیل در وضعیت درختان بوستان چیتگر ذکر کرده و می‌گوید: میانگین بارندگی که در گذشته در این منطقه بین ۲۰۰ تا ۲۸۰ میلی‌متر بود، در سال‌های اخیر و به‌ویژه در پنج یا شش سال گذشته به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر کاهش یافته است. این افت بارندگی به همراه سایر عوامل، فشار زیادی بر درختان وارد کرده است. همچنین از منظر کارشناسان، ایجاد دریاچه در این ناحیه و پیامدهای آن برای زهکشی نیز می‌تواند بر شرایط اکولوژیکی این منطقه تأثیرگذار باشد.
شعبانیان در ادامه تأکید می‌کند که جنگل چیتگر از نظر ساختاری و فیزیولوژیکی به وضعیتی ناپایدار رسیده است و بیان می‌کند: در شرایط فعلی، ضروری است که با آبیاری و بهبود خاک، درختان باقی‌مانده را حفظ کنیم تا امکان احیای این عرصه فراهم شود. خاک این ناحیه به دلیل برداشت متوالی منابع غذایی از سوی درختان و به‌خاطر کند بودن چرخه مواد مغذی، به‌ویژه در بخش‌های سدهای سوزنی‌برگ، تضعیف شده و برای احیای جنگل باید به این مسأله نیز توجه شود.
وی مشکلات تأمین آب بوستان چیتگر را نیز مورد اشاره قرار داده و بیان می‌کند: در گذشته، حدود ۵۰۰ متر مکعب آب در ثانیه برای این منطقه تأمین می‌شد، اما در حال حاضر میزان آب در دسترس به حدود ۱۰۰ لیتر در ثانیه کاهش یافته است. از نه حلقه چاه موجود، سه چاه کاملاً خشک شده و وضعیت شش حلقه دیگر نیز مناسب نیست. فعلا، حدود ۳۰ متر مکعب آب در ثانیه از این چاه‌ها برداشت می‌شود و نمی‌توان تشدید فشار به منابع موجود را تحمل کرد.
از نه حلقه چاه موجود، سه چاه کاملاً خشک شده و شش چاه دیگر نیز وضعیت مناسبی ندارندمعاون سازمان بوستان‌های شهر تهران با تأکید بر ضرورت گسترش شبکه آبیاری در بوستان چیتگر، تصریح کرد: باید شبکه توزیع آب در داخل این جنگل توسعه یابد و پس از آن، باید به شیوه‌های مکانیزه و متناسب با شرایط جنگل برای آبیاری متوسل شویم. روش‌های آبیاری در جنگل باید با کشاورزی متفاوت باشد و به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شوند که ریشه‌های درختان به عمق زمین نفوذ کنند. ریشه‌های بسیاری از درختان خشک‌شده در چیتگر سطحی هستند و یکی از دلایل آن، رعایت نشدن اصول مؤثر آبیاری در سال‌های گذشته است. در حال حاضر، حدود ۱۰ درصد از شبکه آبیاری موردنیاز اجرا شده و باید این روند با سرعت بیشتری ادامه یابد.
شعبانیان همچنین بر منتخب گونه‌های مناسب برای کاشت به‌عنوان یکی از الزامات احیای این بوستان تأکید کرده و می‌گوید: برای کاهش اشتباهات در جنگل‌کاری، کمیته فنی و کارگروه تخصصی با حضور استادان دانشگاه، محققان مؤسسات تحقیقاتی، کارشناسان اجرایی شهرداری، سازمان منابع طبیعی و همچنین فعالان و تشکل‌های مردمی تشکیل شده است. تصمیمات مرتبط با مدیریت جنگل در این کارگروه‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد و بعد از طی مراحل کارشناسی و دریافت تأییدات فنی، به اجرا درمی‌آید. بهره‌مندی از ظرفیت علمی و تجربی کشور می‌تواند در کاهش خطاها و افزایش موفقیت طرح‌های احیا مؤثر باشد.
وی همچنین در مورد قطع درختان خشک‌شده توضیح می‌دهد: شناسایی، نشانه‌گذاری و قطع درختان در پارک‌های جنگلی به عهده سازمان منابع طبیعی است. کارشناسان این سازمان مشخص می‌کنند کدام درخت باید قطع شود و پس از آن، اقدامات لازم برای برداشت درختان انجام می‌شود. شهرداری در این فرایند به عنوان بهره‌بردار همکاری می‌کند.
معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران در مورد طرح‌های کاشت نهال در بوستان چیتگر می‌گوید: در سال گذشته ۲۸ هزار نهال در این ناحیه کاشته شده و برای کاشت ۳۰ هزار درخت دیگر نیز مناقصه برگزار گشته و پیمانکار آن نیز تعیین شده است. این درختان بر اساس گونه‌های مناسب و برنامه‌های کارشناسی شده کاشته خواهند شد. در صورت تأمین و توسعه زیرساخت‌های آبیاری، امیدواریم در بهمن‌ماه امکان کاشت ۳۰ تا ۶۰ هزار نهال دیگر فراهم شود.
۳۰ تا ۶۰ هزار درخت در پارک چیتگر کاشته خواهد شدشعبانیان در پایان می‌افزاید: در انتخاب گونه‌های جدید، تنوع زیستی در نظر گرفته شده است و گونه‌های موردنیاز بر اساس بررسی‌های کارشناسی تعیین شده‌اند. هدف این است که با افزایش تنوع گونه‌ای، پایداری جنگل در برابر شرایط اقلیمی و محیطی افزایش یابد. در این بوستان حدود ۴۰ گونه گیاهی وجود دارد. اما با این حال، کاشت نهال بدون تأمین آب مورد نیاز برای آن نتیجه مطلوبی به همراه نخواهد داشت و باید پیش از گسترش جنگل‌کاری، زیرساخت‌های لازم برای آبیاری فراهم شود.
وی در نهایت با تأکید بر اهمیت همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط و استفاده از ظرفیت‌های کارشناسی می‌گوید: احیای بوستان چیتگر نیازمند یک برنامه‌ریزی علمی، تأمین آب، تقویت خاک، انتخاب گونه‌های مناسب و اجرای دقیق طرح‌های فنی و پرورشی است. در این مسیر، همکاری سازمان منابع طبیعی، شهرداری، استادان دانشگاه و کارشناسان ضروری است تا بتوان با بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها، شرایط را برای حفظ درختان باقی‌مانده و به‌تدریج احیای این عرصه جنگلی فراهم کرد.
به نقل از ایسنا، احیای چیتگر تنها با قطع درختان خشک و یا کاشت نهال‌های جدید حاصل نمی‌شود؛ بلکه به یک برنامه پایدار برای تأمین آب، انتخاب گونه‌های متناسب با شرایط آب و هوایی پایتخت، کنترل آفات و پایش مستمر وضعیت درختان ضرورت دارد. با توجه به طول عمر این بوستان و نقش آن در فضای سبز غرب تهران، نابودی درختان آن تنها کاهش تعداد درختان را نشان نمی‌دهد، بلکه می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌تری را برای شهر به دنبال داشته باشد.
انتهای پیام