کتیبه‌های ساسانی در مرودشت چه اسراری از زندگی مردمان باستانی را نمایان می‌سازند؟
بر اساس گزارش همشهری آنلاین، کتیبه‌های دوران ساسانی تنها عناصری از تاریخ گذشته نیستند؛ این آثار حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره آداب تدفین، روابط خانوادگی و شیوه‌های ثبت نام درگذشتگان هستند که به کمک آن‌ها پژوهشگران می‌توانند به درک بهتری از این دوران دست یابند. کتیبه‌ای که به تازگی کشف شده، در یک قاب سنگی حکاکی شده و متن آن در ۵ سطر به خط پهلوی کتابی نوشته شده است و به یکی از آرامستان‌های زرتشتیان در این دوره مربوط می‌شود.
یکی از باستان‌شناسان در گفت‌وگو با همشهری درباره شناسایی چندین نمونه از این کتیبه‌ها اظهار می‌دارد: «بخش عمده‌ای از این کتیبه‌ها به افرادی تعلق دارد که نه شاهان و نه درباریان بوده‌اند و به همین دلیل، در شناخت ابعاد کمتر آشکار جامعه ساسانی نقش مهمی ایفا می‌کنند.»
ابوالحسن نجف‌زاده اتابکی در مورد ویژگی‌های کتیبه تازه کشف‌شده در نزدیکی شهر باستانی استخر می‌گوید: «این کتیبه از انتهای دوران ساسانی است و به خط پهلوی کتابی نگارش یافته؛ خطی که در آن حروف به صورت متصل به هم نوشته می‌شوند. متن این کتیبه‌ها معمولاً به افرادی تعلق دارد که جزء شاهان و درباریان نیستند و اطلاعاتی از کسانی به‌دست می‌دهد که از افراد عادی جامعه بودند. مطالعه این کتیبه‌ها می‌تواند به شناسایی افرادی کمک کند که در تاریخ‌نگاری رسمی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.»
او در ادامه به محدوده شمالی شهر باستانی استخر اشاره می‌کند و می‌گوید: «در این ناحیه کتیبه‌های متعددی شناسایی شده که با درگذشتگان مرتبط‌اند. این آثار به‌عنوان بخشی از شواهد باستان‌شناسی، نشان‌دهنده شیوه‌های تدفین و یادبود مردگان در جامعه زرتشتی به حساب می‌آیند. یکی از روش‌های تدفین، استفاده از محفظه‌های کوچکی به نام دخمک است که عمق آن حدود ۲۰ سانتی‌متر بوده و استخوان‌های متوفیان در آن جای می‌گیرد. معمولاً کتیبه‌ها با ذکر دخمک یا محل تدفین آغاز می‌شوند و سپس نام متوفی و گاه نسبت خانوادگی او ذکر می‌شود. برای نمونه، ممکن است نام فرد همراه با نام پدر یا مادرش در کتیبه ذکر شود. در برخی مواقع، فرد متوفی خود هزینه ساخت محل تدفین را تأمین کرده است و در موارد دیگری، بازماندگان برای او چنین محلی را در نظر گرفته‌اند. همچنین در برخی نمونه‌ها، نوشته‌هایی به متن اصلی توسط کاتبان افزوده شده است. مطالعه این نوشته‌ها در کنار شواهد باستان‌شناختی می‌تواند درک بهتری از مناسک تدفین در دوره ساسانی را به ما ارائه دهد.»
شناسایی ۱۰ کتیبه در مطالعات میدانی
نجف‌زاده اتابکی با اشاره به مطالعات باستان‌شناختی انجام‌شده از سال ۱۳۹۰ تا به امروز، می‌گوید که در این بررسی‌ها در دامنه کوهستانی مورد مطالعه و مناطق اطراف آن تا شمال شرق کشور، ۱۰ کتیبه شناسایی شده که بیشتر این نمونه‌ها به دخمک‌ها و استودان‌ها مربوط می‌شوند.
پراکندگی کتیبه‌های تدفینی در ایران
تحقیقات نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از کتیبه‌های تدفینی شناخته‌شده از دوره ساسانی در استان فارس، به‌ویژه در دشت مرودشت، پیرامون شهر باستانی استخر و نزدیکی نقش‌رستم شناسایی شده‌اند. پژوهشگران اشاره دارند که دشت مرودشت، با دارا بودن بیش از ۵۰ سنگ‌نبشته ساسانی، یکی از اصلی‌ترین مناطق برای شناخت آثار و روش‌های تدفین زرتشتیان در این دوره به شمار می‌رود. علاوه بر این مناطق، نمونه‌هایی از نوشته‌های پهلوی مرتبط با تدفین نیز در محوطه‌های دیگر فارس، از جمله اطراف تخت‌جمشید، سمیرم و کازرون در تحقیقات باستان‌شناختی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
این کتیبه‌ها که عمدتاً به زبان فارسی میانه و خط پهلوی نوشته شده‌اند، اطلاعاتی در خصوص نام درگذشتگان، نسبت‌های خانوادگی، هزینه ساخت یا تأمین محل تدفین و اعتقادات مذهبی آن زمان در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. علی‌رغم شناسایی نمونه‌های متعدد، هنوز فهرستی جامع و کامل از تمام کتیبه‌های تدفینی ساسانی در ایران قابل ارائه نیست.