در سال‌های اخیر، افزایش نگرانی‌ها نسبت به احتمال بروز درگیری‌های نظامی در فضا بیشتر شده است. اما مفهوم نظامی‌سازی فضا دارای تاریخی عمیق‌تر از دیدگاه‌های کنونی است و به ایام جنگ سرد بازمی‌گردد. در آن دوران، شوروی سابق، برنامه‌ای سری و جاه‌طلبانه به نام آلماز را آغاز کرد که محور آن توسعه فناوری‌های نظامی پیشرفته با هدف تسلط بر مدار زمین بود. در این راستا، ایده نصب و شلیک از ایستگاه فضایی با یک توپ جنگی به یکی از پروژه‌های عجیب و بسیار جنجالی آن زمان تبدیل گردید.

داستان توپ فضایی شوروی؛ سلاحی محرمانه در دوران اوج جنگ سرد

مدت‌هاست که مقام‌های نظامی در سراسر دنیا نسبت به افزایش تنش‌ها در فضا هشدار می‌دهند، اما تاریخچه استفاده از تسلیحات فضایی به دوران جنگ سرد و فعالیت‌های شوروی بازمی‌گردد. در آن زمان، شوروی یک توپ جنگی با سرعت شلیک بالا را بر روی ایستگاه فضایی نظامی محرمانه‌ای به نام برنامه آلماز نصب کرده بود. این سلاح به منظور حمایت از ماهواره‌های حساس شوروی در برابر حملات احتمالی از سوی ایالات متحده آمریکا طراحی گشته بود. اگرچه سال‌ها از وجود این سلاح می‌گذشت، لیکن جزئیات دقیق آن تا مدت‌ها در ابهام باقی مانده بود. مورخ آناتولی زاک، مدیر وب‌سایت Russian Space Web، با پخش تصاویری از این توپ در برنامه تلویزیونی نظامی روسیه «وویه‌نایا پریه‌مکا»، توانست به تصویر دقیقی از آن دست یابد و بازسازی سه‌بعدی دقیقی از این جنگ‌افزار به انجام رساند.

شلیک از ایستگاه سالیوت ۳؛ شاهکار مهندسی در مدار زمین

توپ فضایی شوروی که الهام‌گرفته از فناوری‌های تسلیحاتی هواپیما بود، به دست الکساندر نودلمان و با طراحی آرون ریشتر (سازنده توپ مشهور R-23) توسعه یافت و به نام R-23M کارتش معروف شد. اطلاعات موجود درباره مشخصات این سلاح مداری نامشخص است؛ برخی آن را ۲۳ میلی‌متری و گروهی دیگر ۱۴.۵ میلی‌متری (تولید شده توسط تیم نودلمان) می‌دانند. سرعت شلیک این توپ بین ۹۵۰ تا چند هزار گلوله در دقیقه و سرعت تیرهای آن حدود ۲۴۱۴ کیلومتر بر ساعت برآورد شده است. آزمایش‌های انجام شده بر روی زمین در خصوص این توپ مثبت بوده و مهندسان پروژه آلماز ادعا کردند که این سلاح قادر بوده است یک مخزن سوخت را از فاصله ۱.۶ کیلومتری به راحتی سوراخ کند.

نصب چنین سلاحی در مدار با چالش‌های خاصی برای تیم پروژه آلماز همراه بود. بر خلاف نصب بر روی برجک، این توپ به‌طور مستقیم به بدنه ایستگاه متصل شده بود. این طراحی به فضانوردان اجازه می‌داد که از یک سایت نوری به‌منظور هدف‌گیری استفاده کنند، اما در عوض نیاز داشت تا کل ایستگاه ۲۰ تنی به سمت هدف مورد نظر بچرخد؛ به عبارتی، ایستگاه فضایی عمل کرده و به عنوان یک سلاح بزرگ عمل می‌کرد. برنامه آلماز به صورت مخفیانه و تحت پوشش برنامه شناخته‌شده‌تر ایستگاه فضایی سالیوت (Salyut) فعالیت می‌نمود. در سال ۱۹۷۴، این توپ جنگی به همراه سالیوت ۳ (Salyut 3) که به عنوان یک ایستگاه غیرنظامی به عموم معرفی گردید، به فضا ارسال شد.

براساس اطلاعات تاریخی موجود، این سلاح تنها یک بار و در تاریخ ۴ بهمن ۱۳۵۳ (۲۴ ژانویه ۱۹۷۵) در فضا شلیک شد. در این زمان، خدمه سالیوت ۳ از پیش به زمین بازگشته بودند و قرار بر این بود که ایستگاه چند ساعت پس از آزمایش عمداً از مدار خارج شود. یکی از دلایل این زمان‌بندی، عدم قطعیت مقامات شوروی درباره تأثیرات ناشی از پس‌زدگی توپ در شرایط ریزگرانش بر روی ایستگاه بود. برای غلبه بر این چالش، موتورهای مانور ایستگاه همزمان با شلیک فعال شدند تا اثرات پس‌زدگی را خنثی نمایند. با وجود تفاوت در گزارش‌ها، برآورد می‌شود حدود ۲۰ گلوله در این آزمایش شلیک شده که پس از ورود به جو زمین سوختند.

پروژه‌ای جاه‌طلبانه با سرنوشت نامشخص

تا به امروز، مشخص نیست که مهندسان شوروی از این آزمایش چه دستاوردهایی کسب کرده‌اند؛ زیرا نتایج دقیق و عمومی آن هیچ‌گاه منتشر نشد. به نظر می‌رسد که مقامات شوروی این سلاح را به عنوان غیرعملی تشخیص دادند و برنامه‌های بعدی ایستگاه‌های فضایی به تدریج به سمت استفاده از موشک‌های رهگیر به عنوان ابزار اصلی دفاع تغییر شکل داد. در عین حال، ارتش شوروی به تدریج به سمت فناوری‌های کارآمدتر مداری، نظیر ماهواره‌های شناسایی بدون سرنشین، سوق پیدا کرد. در نهایت، جذابیت بهره‌گیری از ماهواره‌های کم‌هزینه برای شناسایی غالب شد و نسخه‌ای بهبود یافته از ایستگاه آلماز که قرار بود در اواخر همان دهه پرتاب گردد، هرگز به مدار نرسید. با این حال، شلیک از ایستگاه سالیوت ۳ به عنوان تنها مورد ثبت‌شده از شلیک یک سلاح متعارف در مدار، به یکی از عجیب‌ترین بخش‌های تجربه‌های نظامی در دوران جنگ سرد تبدیل می‌شود.