آلودگی هوای تهران از کجا نشأت می‌گیرد؟
به نقل از ایسنا، سیاهه انتشار به‌عنوان یکی از ابزارهای پژوهشی به‌منظور شناسایی منابع آلاینده و ارزیابی سهم هر یک از آنها در آلودگی هوا عمل می‌کند. این ابزار می‌تواند به‌عنوان پایه‌ای برای اتخاذ تصمیمات و طراحی برنامه‌های اجرایی با هدف کاهش آلودگی محسوب شود. از طریق این بررسی‌ها، می‌توان تعیین کرد کدام منابع بیشترین تاثیر را در انتشار آلاینده‌ها دارند و تمرکز اقدامات کنترل باید بر روی چه حوزه‌هایی باشد.
براساس جدیدترین سیاهه انتشار تهران که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده و داده‌های آن مربوط به سال ۱۴۰۱ است، حدود ۴۶ درصد از انتشار ذرات معلق ناشی از منابع متحرک است. پس از این منابع، بخش کشاورزی با ۲۱ درصد، صنایع با ۱۸ درصد و نیروگاه‌ها با ۱۴ درصد به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارند. سهم بخش مسکونی در این گزارش یک درصد و سهم بخش تجاری صفر درصد اعلام شده است.
در این راستا، مقایسه مستقیم این اطلاعات با سیاهه انتشار سال ۱۳۹۶ دشوار است؛ زیرا در مطالعه جدید، علاوه بر به‌روزرسانی داده‌ها و روش‌های محاسباتی، منابع و مراحل جدیدی به بررسی‌ها افزوده شده‌اند. در سیاهه قبلی، سهم خودروها از آلاینده‌های گازی برابر با ۸۳ درصد و از ذرات معلق برابر با ۶۱ درصد تخمین زده شده بود؛ ارقامی که به دلیل تفاوت در دامنه و متدولوژی تحقیقات، امکان مقایسه آنها با نتایج جدید وجود ندارد.
فاطمه کریمی - مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران - در توضیح روند تهیه سیاهه انتشار جدید بیان کرده است که داده‌های این مطالعه به سال ۱۴۰۱ تعلق دارد، اما تکمیل و انتشار آن در سال ۱۴۰۴ صورت گرفته است.
او اضافه کرده است که در مقایسه با سیاهه سال ۱۳۹۶، روش‌شناسی، داده‌های ورودی و مراحل مورد بررسی به‌طور قابل توجهی بهبود یافته و برخی منابع نیز برای نخستین بار مورد توجه قرار گرفته‌اند.
از نکات بارز سیاهه جدید می‌توان به بررسی سهم بخش کشاورزی در انتشار ذرات معلق اشاره کرد. این بخش با سهم ۲۱ درصدی بعد از منابع متحرک قرار گرفته و به وضوح نشان می‌دهد که بررسی آلودگی هوای تهران نباید صرفاً محدود به منابع داخل شهر باشد. مصرف کودهای شیمیایی و انتشار آمونیاک در زمین‌های کشاورزی و حتی فضاهای سبز شهری می‌تواند در ایجاد آلاینده‌ها تاثیرگذار باشد. همچنین، فعالیت‌های کشاورزی در مناطقی نظیر شهریار، شهرری، اسلامشهر و ورامین، بسته به شرایط جوی و جهت وزش باد، می‌تواند بر کیفیت هوای تهران تاثیر بگذارد.
این مطالعه منطقه جغرافیایی منابع انتشار را تا شعاع ۵۰ کیلومتری مرکز تهران در نظر گرفته است و برای نخستین بار برخی پیش‌سازهای ذرات معلق مانند ترکیبات آلی فرار، اکسیدهای نیتروژن و آمونیاک نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ موادی که در واکنش‌های شیمیایی در جو و تشکیل آلاینده‌های ثانویه نقش ایفا می‌کنند. سوزاندن پسماندها و فعالیت‌های مرتبط با شن و ماسه نیز از دیگر منابعی هستند که در مراحل جدید به آن پرداخته شده است.
با این حال، منابع متحرک هنوز هم به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین کانون‌های انتشار آلاینده‌ها در تهران محسوب می‌شوند. بر اساس نتایج سیاهه انتشار، این منابع تقریباً ۹۷ درصد از مونوکسید کربن را شامل می‌شوند. در مقابل، نیروگاه‌ها با سهمی در حدود ۶۳ درصد، به‌عنوان مهم‌ترین منبع انتشار دی‌اکسید گوگرد شناخته شده‌اند. تفاوت سهم منابع در انتشار آلاینده‌های مختلف نشان‌دهنده لزوم عدم تمرکز تنها بر یک منبع یا سیاست کنترلی معین برای مبارزه با آلودگی هوا است.
در تهران، ۱۹ ایستگاه فعال سنجش آلودگی هوا و ۳۵ ایستگاه سنجش آلودگی صوتی وجود دارد. همچنین با افزودن شش ایستگاه سنجش جدید، ظرفیت پایش آلودگی تا حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است. شرکت کنترل کیفیت هوای تهران با استفاده از داده‌های سیاهه انتشار، اطلاعات هواشناسی و مدل‌های شیمی و انتقال آلاینده‌ها، امکان پیش‌بینی وضعیت آلودگی هوا تا ۷۲ ساعت آینده را فراهم می‌آورد.
اجرای اقداماتی نظیر ایجاد نواحی کم‌انتشار، توسعه تاکسی‌های برقی و هیبریدی و استفاده از اتوبوس‌ها و موتورسیکلت‌های برقی نیز بخشی از راهکارهای پیشنهادی برای کاهش آلودگی هوا هستند. با این وجود، موفقیت این اقدامات به میزان انطباق آنها با منابع اصلی آلودگی و پیاده‌سازی دائمی سیاست‌های کنترلی بستگی دارد.
از سوی دیگر، تهیه سیاهه انتشار به تهران محدود نیست. احمد طاهری - رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست - اعلام کرده است که سیاهه انتشار کشوری مبتنی بر داده‌های سال ۱۴۰۳ در سال ۱۴۰۵ رونمایی خواهد شد. این مطالعه قرار است به بررسی منابع اصلی آلاینده‌ها در سطح ملی بپردازد و همچنین منابعی را همچون کشاورزی، سوزاندن پسماندها، الگوهای حمل‌ونقل و اثرات انتقال آلودگی میان شهرها در نظر بگیرد.
در این رویکرد، توجه به آلاینده‌های ثانویه نیز از اهمیت بالایی برخوردار است؛ آلاینده‌هایی که به‌طور مستقیم از یک منبع منتشر نمی‌شوند بلکه از طریق واکنش‌های شیمیایی در جو شکل می‌گیرند. ازن در فصل گرم و ذرات معلق ریز در فصل سرد از جمله مواردی هستند که بررسی پیش‌سازهای آنها می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر عوامل مؤثر بر آلودگی هوا کمک نماید.
سعید محمودی - معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست - همچنین به طرح سیاهه انتشار برای شهرهای با مشکل آلودگی هوا از جمله شهرهای کوچک‌تر اشاره کرده است.
به گفته او، دسترسی عمومی به اطلاعات کیفیت هوا و وضعیت پایش می‌تواند به افزایش آگاهی و آموزش محیط‌زیستی کمک کند. به همین منظور، طراحی سیستمی یا اپلیکیشنی برای نمایش وضعیت آلودگی در مناطق مختلف در دستور کار قرار دارد؛ ابزاری که قادر خواهد بود اطلاعات مربوط به آلودگی‌های زمستانی و گردوغبار تابستانی را به مردم اطلاع‌رسانی کند و مشارکت عمومی را برای کاهش آلودگی تسهیل نماید.
صدیقه ترابی - معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست - نیز تأکید کرده است که تهیه سیاهه انتشار یک نقطه آغازین است و استفاده از نتایج آن در سیاست‌گذاری و برنامه‌های اجرایی ضروری است. بنابراین، اهمیت سیاهه انتشار تنها به شناسایی سهم منابع محدود نمی‌شود، بلکه زمانی نمایان خواهد شد که داده‌های آن به تصمیمات مشخص و اقدامات قابل اندازه‌گیری منجر شود تا کاهش واقعی آلاینده‌ها را به همراه داشته باشد.
سرانجام، با توجه به بازگشت آلودگی هوا در روزهای سرد سال، نتایج سیاهه انتشار بار دیگر بر این نکته تأکید می‌کند که مدیریت این مساله نیازمند نگاهی جامع و فراتر از خودروهاست؛ نگاهی که به‌طور همزمان ریشه‌های آلودگی ناشی از صنایع، نیروگاه‌ها، کشاورزی و سایر منابع را در نظر گرفته و مطابق با داده‌های علمی، برای هر یک برنامه‌ای تعریف کند که قابل رصد و ارزیابی باشد.
انتهای پیام