مدیری از جنس تولید، نه ستاد/ چرا اخلاقی می‌تواند وزارت دفاع را متحول کند؟
به گزارش ایرنا در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران پس از تجربه‌های سخت جنگی اخیر، بیش از هر زمان دیگری نیازمند پیوند عمیق میان توان صنعتی، فناوری بومی و راهبرد دفاعی است، معرفی مهرداد اخلاقی کتابچی به‌عنوان وزیر پیشنهادی دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، انتخابی فراتر از یک جابه‌جایی معمولی در کابینه به شمار می‌رود. این انتصاب نه بر پایه شهرت رسانه‌ای یا سابقه فرماندهی علنی، بلکه براساس بیش از چهار دهه حضور پیوسته در لایه‌های تخصصی و تولیدی صنعت دفاعی شکل گرفته است؛ حضوری که از سطوح اجرایی و پروژه‌ای آغاز شد و به مدیریت مجموعه‌های حساس هوافضایی و دفاعی رسید. اخلاقی امروز نه به‌عنوان چهره‌ای ناآشنا با پیچیدگی‌های وزارت دفاع، بلکه به‌عنوان مدیری که مسیر تولید، طراحی، تأمین و تاب‌آوری را از نزدیک زیسته، برای هدایت این وزارتخانه راهبردی پیشنهاد شده است.
مسیر رشد تدریجی، از اجرای فنی تا اداره مجموعه‌های بزرگ
نخستین و شاید بنیادین‌ترین ویژگی مسیر حرفه‌ای مهرداد اخلاقی، رشد تدریجی و عبور از سطوح مختلف فعالیت تخصصی و مدیریتی است. او متولد ۱۹ شهریور ۱۳۳۷ در رشت است و پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه صنعتی امیرکبیر در اوایل دهه ۱۳۶۰، فعالیت خود را در حوزه‌های مرتبط با صنایع دفاعی آغاز کرد. نزدیک به ۴۲ تا ۴۳ سال حضور پیوسته در این حوزه، مسیری را رقم زده که از سطوح اجرایی و پروژه‌ای به مسئولیت‌های طراحی، مدیریت پروژه، اداره کارخانه‌ها، ریاست گروه‌های صنعتی و سرانجام مدیریت سازمان‌های بزرگ رسیده است.
اهمیت چنین مسیری در آن است که فرد با بخش‌های متفاوتی از چرخه شکل‌گیری و تولید یک محصول یا فناوری مواجه می‌شود: از مرحله اجرایی و فنی و حل مسئله‌های روزمره تا طراحی سامانه، سازمان‌دهی منابع، هماهنگی میان واحدهای پژوهشی، مهندسی و تولیدی، و در نهایت اداره مجموعه‌ای از پروژه‌های مرتبط و پیچیده. این تجربه انباشته، برخلاف مسیرهایی که تنها بر پایه سمت‌های ستادی یا فرماندهی شکل می‌گیرند، شناخت عمیقی از «چگونه تولید کردن» ایجاد می‌کند؛ شناختی که در شرایط تحریم طولانی‌مدت و فشارهای عملیاتی، ارزش راهبردی پیدا می‌کند.
تنوع مسئولیت‌های اخلاقی در بخش‌های تحقیقاتی، تولیدی و صنعتی، مدیریت کارخانه‌ها و حضور در سطوح مختلف سازمان صنایع هوافضا و صنایع دفاع، از جمله ابعادی است که الگوی مدیریتی‌اش را شکل داده است. طول سابقه به‌تنهایی معیار ارزیابی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، نوع تجربه‌ای است که در این سال‌ها انباشته شده و میزان توانایی در تبدیل دانش تخصصی به ظرفیت سازمانی. اخلاقی این مسیر را طی کرده و از پایین‌ترین سطوح تا عالی‌ترین سطح مدیریتی در سازمان هوافضا و صنایع تابعه، تجربه کسب کرده است؛ تجربه‌ای که حسین دهقان، وزیر وقت دفاع، در مراسم انتصاب او در آبان ۱۳۹۳ صراحتاً به آن اشاره کرد.
تجربه هوافضا؛ پیوند فناوری پیشرفته با سازمان‌دهی صنعتی
دومین ویژگی برجسته وزیر پیشنهادی دفاع، تجربه مدیریت در پیوند میان فناوری، تولید و سازمان‌دهی صنعتی است. مدیریت در صنایع دفاعی صرفاً به شناخت فناوری یا نظارت بر اجرای پروژه‌ها محدود نمی‌شود. مدیر این حوزه باید میان نیاز عملیاتی نیروهای مسلح، ظرفیت علمی و مهندسی، امکانات تولید، منابع مالی، نیروی انسانی متخصص و محدودیت‌های تأمین، هماهنگی برقرار کند. هرچه مسئولیت بزرگ‌تر می‌شود، مسئله از مدیریت یک پروژه یا خط تولید فراتر می‌رود و به اداره مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها و وابستگی‌های متقابل تبدیل می‌شود.
دوره مسئولیت مهرداد اخلاقی در سازمان صنایع هوافضای وزارت دفاع از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد. او در آبان ۱۳۹۳ با حکم حسین دهقان وزیر دفاع دولت یازدهم به مدیرعاملی این سازمان منصوب شد؛ سازمانی تخصصی که فعالیت آن با فناوری‌های پیشرفته، پروژه‌های پیچیده موشکی و هوافضایی و نیروی انسانی دانش‌محور پیوند دارد. پیش از آن نیز ریاست گروه صنعتی شهید باقری را بر عهده داشت؛ مجموعه‌ای که در اسناد بین‌المللی مرتبط با برنامه موشکی ایران شناخته شده است. حضور نام او در قطعنامه ۱۷۴۷ شورای امنیت سازمان ملل (سال ۲۰۰۷) و فهرست‌های تحریمی ایالات متحده و اتحادیه اروپا، بیش از هر چیز نشان‌دهنده نقش او در یکی از حساس‌ترین حوزه‌های صنایع دفاعی کشور است.
ارزیابی این دوره باید بر مبنای شاخص‌هایی مانند پیشرفت پروژه‌ها، ارتقای ظرفیت طراحی و تولید، توسعه همکاری با مراکز علمی و میزان تحقق اهداف سازمانی انجام شود. چنین شاخص‌هایی امکان می‌دهد که به‌جای اکتفا به عنوان مدیریتی، درباره تجربه واقعی او در اداره یک سازمان تخصصی داوری شود. اخلاقی در این جایگاه، تجربه مدیریت شبکه‌ای از پروژه‌ها و ظرفیت‌های فناورانه را کسب کرد؛ تجربه‌ای که موفقیت در آن به توانایی مدیریت هم‌زمان مجموعه‌ای از پروژه‌ها، تعیین اولویت‌ها، تأمین منابع، کنترل زمان و هزینه و ایجاد ارتباط مؤثر میان بخش‌های پژوهشی، مهندسی و تولیدی بستگی دارد.
تاب‌آوری صنعتی در شرایط بحران؛ تجربه جنگ و تداوم تولید
سومین و شاید مهم‌ترین بخش از مسیر مدیریتی وزیر پیشنهادی وزارت دفاع، تجربه طولانی اداره سازمان‌های صنعتی دفاعی و نشان دادن تاب‌آوری در شرایط بحرانی است. او بنا بر سوابق منتشرشده، دوره‌ای قابل‌توجه مسئولیت ریاست سازمان صنایع دفاع را نیز بر عهده داشته است. سازمان صنایع دفاع از مجموعه‌های باسابقه صنعت دفاعی ایران به شمار می‌رود و گستره فعالیت‌های صنعتی، تولیدی و تخصصی آن، مدیریت این مجموعه را با ملاحظات متعددی در حوزه فناوری، تولید، منابع انسانی، تأمین مالی و پشتیبانی مواجه می‌کند.
اهمیت این تجربه را باید در ماهیت مسئولیت جست‌وجو کرد. اداره یک سازمان صنعتی بزرگ، مستلزم ایجاد هماهنگی میان واحدهایی است که هرکدام مأموریت، نیروی انسانی، فناوری و نیازهای خاص خود را دارند. در چنین ساختاری، مدیر باید علاوه بر پیگیری عملکرد هر بخش، بتواند تصویر کلی سازمان را ببیند؛ اولویت‌ها را مشخص کند، منابع محدود را به نیازهای مهم‌تر اختصاص دهد، از ظرفیت‌های موجود استفاده کند و میان اهداف کوتاه‌مدت و الزامات بلندمدت توازن برقرار سازد.
تجربه جنگ اخیر این ظرفیت را به‌خوبی نمایان کرد. استمرار فعالیت خطوط تولید صنایع دفاعی در شرایط جنگی و با وجود آسیب به برخی تأسیسات، یکی از نقاط قوت عملکرد صنعتی کشور بود. ادعای افزایش ۲٫۵ برابری میزان تولید طی هفت ماه پس از جنگ ۱۲روزه، در مقایسه با دوره مشابه پیش از جنگ، اگرچه نیازمند بررسی دقیق‌تر شاخص‌هاست، اما نشان‌دهنده اهمیت تاب‌آوری صنعتی و تداوم زنجیره تأمین تجهیزات دفاعی در شرایط بحران است. نقش تجربه مدیریتی و زیرساخت‌های صنعتی پیشین در حفظ ظرفیت تولید، در این دوره برجسته شد. اخلاقی و همکارانش از تجربه جنگ اخیر برای بازنگری و تعیین اولویت‌های آینده دفاعی بهره بردند. این تاب‌آوری، محصول سال‌ها کار در محیطی است که تحریم‌های طولانی‌مدت (۴۷ سال) نتوانسته تولید و پشتیبانی دفاعی را متوقف کند. اخلاقی در نشست با نمایندگان مجلس تأکید کرد که تحریم‌ها مانع تولید تجهیزات و پشتیبانی موشکی نشده و تأمین نیازهای نیروهای مسلح با هر روش و تدبیری دنبال شده است.
تداوم، ارتقا و بازسازی ساختاری
برنامه پیشنهادی مهرداد اخلاقی برای وزارت دفاع بر چند محور اصلی استوار است که هم تداوم دستاوردهای دوره وزیر پیشین، شهید عزیز نصیرزاده را تضمین می‌کند و هم به نیازهای فوری و میان‌مدت کشور پاسخ می‌دهد.
در دوره شهید نصیرزاده، بنا بر اظهارات سخنگوی وزارت دفاع، افزایش ۸۰ درصدی تولید و ظرفیت تولید در سال نخست و رشد حدود ۳۵ درصدی شبکه همکاران دانش‌بنیان، فناوری و صنعتی محقق شد. اخلاقی صراحتاً بر استمرار این برنامه‌ها تأکید کرده است. اولویت‌های اصلی او شامل تأمین نیازهای تسلیحاتی نیروهای مسلح، ارتقای کمی و کیفی تجهیزات، تسلیحات و مهمات، افزایش سرعت اجرای برنامه‌های صنعتی و تجهیزاتی در دوره باقی‌مانده از دولت چهاردهم، و تقویت هماهنگی مدیریتی با سرپرست و سایر مدیران ارشد وزارت دفاع است.
در حوزه فناوری و سرمایه انسانی، استفاده از ظرفیت دانشمندان، متخصصان و نخبگان جوان، گسترش همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان و شبکه فناوری کشور، توسعه فناوری‌های نوظهور متناسب با نیاز دفاعی، و حفظ و انتقال دانش فنی و تجربه مدیران باسابقه به نسل جدید متخصصان در دستور کار قرار دارد. اخلاقی تأکید کرده که امروز فقط به دنبال محصولات جدیدی هستیم که توانایی تولید و فناوری جدید را حداکثر در طول شش ماه داشته باشیم و اتصال فناوری‌های بدیع و نوظهور در راستای نوآوری جهشی در سامانه‌های دفاعی از مهم‌ترین اهداف است.
توجه به معیشت کارکنان و بازنشستگان نیروهای مسلح نیز بخش مهمی از برنامه اوست. ایجاد توازن میان تأمین نیازهای دفاعی و تعهدات رفاهی، حفظ انگیزه، تخصص و سرمایه انسانی، و پیگیری ساخت ۱۰۰ هزار واحد مسکونی برای نیروهای مسلح از جمله محورهایی است که او در نشست با نمایندگان مجلس مطرح کرده است. تقویت پدافند هوایی، رصد مستمر تهدیدات و به‌روزرسانی تجهیزات نظامی متناسب با تهدیدات دشمن، بازسازی زیرساخت‌های صنعتی با رعایت اصول پدافند غیرعامل، و افزایش مشارکت بخش خصوصی نیز در برنامه‌های او جایگاه ویژه‌ای دارند.
هماهنگی بین‌بخشی و هم‌افزایی با نیروهای مسلح
یکی از نقاط قوت مطرح‌شده درباره اخلاقی، سابقه همکاری و تعامل با فرماندهان و مسئولان نیروهای مسلح است. توسعه همکاری سازمان صنایع دفاع با نیروهای چهارگانه ارتش و هم‌افزایی میان نیازهای عملیاتی نیروهای مسلح و ظرفیت‌های تولیدی صنعت دفاعی، از جمله محورهایی است که در برنامه‌های او برجسته شده است. اهمیت استمرار همکاری بین‌بخشی در تأمین تجهیزات و ارتقای آمادگی دفاعی، به‌ویژه پس از تجربه‌های جنگی اخیر، بیش از پیش احساس می‌شود.
این در حالی است که اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز بر شناخت عمیق درون‌سازمانی او تأکید کرده‌اند. حجت‌الاسلام وحید احمدی، عضو این کمیسیون، تصریح کرده که آشنایی عمیق اخلاقی با ساختارها و زیرمجموعه‌های وزارت دفاع موجب می‌شود از ابتدای مسئولیت، آمادگی لازم برای پیشبرد برنامه‌های دفاعی و تقویت هماهنگی میان نیروهای مسلح را داشته باشد. این نکته حائز اهمیت است، برخلاف افرادی که از بیرون به وزارت دفاع می‌آیند و زمان زیادی را صرف شناخت ساختارها می‌کنند، اخلاقی به دلیل سابقه کار طولانی در بخش‌های مختلف این وزارتخانه، از همان ابتدا آماده عملیات مدیریتی خواهد بود.
پنج ویژگی اصلی مهرداد اخلاقی وزیر پیشنهادی وزارت دفاع و پشتیبانی را از بسیاری از وزرای دفاع قبلی متمایز می‌کند.
اول، او مدیر صنایع دفاعی است، نه صرفاً چهره‌ای نظامی یا ستادی. این تفاوت هویتی، نگاه او را بیشتر به تولید، زنجیره تأمین و تاب‌آوری صنعتی معطوف می‌کند.
دوم، تجربه درون‌سازمانی و شناخت مسیر تولید از پایین‌ترین سطوح تا عالی‌ترین سطوح مدیریتی، به او امکان می‌دهد تصمیم‌گیری‌ها را بر پایه واقعیت‌های میدانی و تولیدی استوار کند.
سوم، پیوند میان تجربه هوافضا و اداره کل وزارت دفاع، ظرفیتی ایجاد می‌کند که فناوری‌های پیشرفته موشکی و هوافضایی را به سایر حوزه‌های دفاعی تسری دهد.
چهارم، تأکید بر بازسازی ساختاری و فناوری‌های مورد نیاز، نگاهی آینده‌نگرانه به صنعت دفاعی دارد که می‌تواند ظرفیت‌های غیرنظامی را نیز تقویت کند.
پنجم، امکان تمرکز بر تداوم تولید در شرایط بحران؛ تجربه‌ای که در جنگ اخیر به اثبات رسیده و اکنون می‌تواند به سیاست رسمی وزارتخانه تبدیل شود.
باید به این نکته اشاره کرد، معرفی مهرداد اخلاقی بعنوان وزیر دفاع به مجلس در شرایطی صورت گرفته که ضرورت حفظ آمادگی دفاعی، تداوم تولید تجهیزات راهبردی و پیوند تجربه صنعتی با راهبرد دفاعی بیش از گذشته احساس می‌شود. او مدیری است که مسیر حرفه‌ای‌اش از اجرای فنی آغاز شد و به اداره مجموعه‌های بزرگ صنعتی و هوافضایی رسید. تجربه او در سازمان صنایع هوافضا، سازمان صنایع دفاع، گروه صنعتی شهید باقری و سال‌ها حضور در بدنه تخصصی وزارت دفاع، سرمایه‌ای ارزشمند برای هدایت این وزارتخانه در دوره باقی‌مانده از دولت چهاردهم است.
در نهایت، هویت مدیریتی مهرداد اخلاقی نه در عناوین رسمی، بلکه در مسیری که طی کرده، مسائلی که با آن‌ها مواجه شده و تجربه‌ای که از حضور در سطوح مختلف سازمانی به دست آورده، شکل گرفته است. این هویت، امروز می‌تواند پشتوانه‌ای برای تقویت توان بازدارندگی، تداوم تولید و ارتقای کارآمدی وزارت دفاع باشد؛ وزارتخانه‌ای که بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیری است که صنعت دفاعی را از درون بشناسد و بتواند آن را در مسیر نیازهای عملیاتی و فناوری‌های آینده هدایت کند.