قصه قهرمانانی که در سایه‌اند؛ وظیفه هنر و شکل‌دهی به نگرش‌های تازه

آرمان قلی‌پور، کارگردان مستند «جایی برای ایستادن»، در گفتگویی با خبرنگار مهر درباره مضمون این مستند اظهار داشت: با در نظر گرفتن اینکه زادگاه و خانه من در دامان زاگرس و در میان مردم بختیاری قرار دارد، همواره به دنبال داستان‌هایی بوده‌ام که شخصیت‌های قهرمان از این منطقه را روایت کند؛ افرادی که با وجود دشواری‌ها، امید و پویایی در زندگی‌شان وجود دارد و برای دست‌یابی به اهداف خود تلاش می‌کنند. این دیدگاه کلی به طور طبیعی اولویت‌های اصلی سوژه‌های مستندهای من را شکل می‌دهد. مستند «جایی برای ایستادن» و زندگی شخصیت مرکزی‌اش، منصور، هم در این راستا قرار دارد. من همیشه تمایل داشته‌ام که ابتدا با کاراکترها به فهم زندگی و شرایطشان بپردازم و در کنار آن، فیلم‌سازی کنم. به‌عبارتی، این تجربه زیستی و دوربین، ابزاری است تا بتوانم با شخصیت‌ها و داستان‌هایی که انتخاب می‌کنم، در تعامل باشم.

قهرمانانی در پس‌زمینه

او ادامه داد: پیش از این، مستند «زری» را در همین ناحیه ساخته بودم. زمانی که زری خانم با دغدغه‌های من آشنا شد، یک روز فیلمی برای من ارسال کرد که در آن، فردی نشان داده می‌شد که به دلیل معلولیت مادرزاد قادر به راه رفتن نیست، اما به انجام کارهای ساختمان‌سازی مشغول است. از او خواهش کردم تا ارتباط مرا با این فرد برقرار کند تا بتوانیم صدای این قهرمانان را به گوش دیگران برسانیم؛ افرادی که اغلب نادیده گرفته می‌شوند. عموماً شخصیت‌های فیلم‌های من از جانب خود مردم معرفی می‌شوند. مردم به ما لطف دارند و هرگاه احساس کنند شخصیت یا موضوعی جالب وجود دارد، آن را با من به اشتراک می‌گذارند و من نیز پس از انجام تحقیق، کار را آغاز می‌کنم.

این کارگردان با اشاره به واکنش‌های تماشاگران خاطرنشان کرد: واکنش‌هایی که در جشنواره «سینماحقیقت» از نمایش فیلم دریافت کردیم، نشان می‌داد که بینندگان از منظر دلسوزی یا از دید معلولیت به این شخصیت نگاه نمی‌کنند. آنچه برای مخاطب جالب است، اراده و تلاشی است که این شخصیت در مقابل معلولیت خود از خود نشان می‌دهد. این فیلم احساس خوبی را به تماشاچی منتقل می‌کند و انگیزه‌ای برای تلاش دوباره در آن‌ها ایجاد می‌کند. نکته جالب‌تر این است که خود کاراکتر نیز در زمان نمایش فیلم حضور داشت و همه از او به عنوان «قهرمان» یاد می‌کردند. این شخص آن‌قدر اراده و پشتکار دارد که در سرتاسر فیلم با یک شخصیت خودباور مواجه هستیم.

ماموریت هنر خلق دیدگاه‌های نو

قلی‌پور درباره مشکلات اقتصادی سینمای مستند تصریح کرد: متاسفانه وضعیت اقتصادی برای مستندسازان بسیار بحرانی بوده است. این فیلم و اثر جدید من که به تازگی موفق به کسب دو جایزه بین‌المللی شده، از هیچ‌گونه حمایتی از سوی نهادهای مربوطه بهره‌مند نشده‌ است. با وجود اینکه طرح مستند در سامانه تولید انجمن ثبت شده، در عمل هیچ گونه کمکی از سوی آنها صورت نگرفت و ساخت فیلم به‌طور کامل مستقل انجام شد. اگر حمایت‌های لازم فراهم شود، مستندسازان می‌توانند با آزادی عمل بیشتری کار کنند و دغدغه‌های مالی کم چالش‌تر خواهد بود. به عقیده من، افت قابل توجه سینمای مستند در این سال‌ها به‌دلیل عدم حمایت از آثار آن بوده است. این نگرانی مالی که از ابتدا تا انتها وجود دارد، باعث تولیدی شتاب‌زده می‌شود که تنها هدفش رسیدن به جشنواره است. محل فیلمبرداری این اثر دویست تا سیصد کیلومتر از محل زندگی من فاصله داشت. بدون شک، اگر حمایت‌های لازم وجود داشت و زمان بیشتری برای پردازش داستان داشتم، این فیلم می‌توانست به سطحی بالاتر ارتقاء یابد.

کارگردان مستند «جایی برای ایستادن» در خاتمه به وضعیت اکران این اثر اشاره کرد و گفت: متاسفانه سینمای مستند در ایران با چالش‌های جدی در زمینه اکران مواجه است. به جز جشنواره «سینماحقیقت»، دیگر جشنواره‌ها غالباً آثار مستند را در اولویت‌های پایینی قرار می‌دهند و آنها بیشتر در مدیوم فیلم کوتاه برگزار می‌شوند. من همیشه بر این عقیده‌ام که خانه طبیعی فیلم مستند، تلویزیون است، اما فرصت‌های پخش آن به‌جز در جشنواره‌هایی که خود تلویزیون برگزار می‌کند، بسیار محدود است. مستندهایی نظیر این می‌توانند برای افرادی که با محدودیت‌های مختلف روبه‌رو هستند یا انگیزه کافی ندارند، الگو و نشانه‌ای از امید باشند. رسالت هنر، ایجاد دیدگاه‌های نو در جامعه است. اگر آثار مستند از طریق شبکه مستند یا پلتفرم‌های دیگر بیشتر مشاهده شوند، مردم بیشتر با این فضا آشنا می‌شوند و این حضور گسترده به‌خودش یک اتفاق بسیار خوشایند خواهد بود.