پرستاران و پیامدهای تماس با داروهای شیمی‌درمانی
بر اساس گزارش ایسنا، سرطان یکی از بیماری‌های عمده غیرواگیر در سطح جهانی به شمار می‌رود و پس از بیماری‌های قلبی‌عروقی، به‌عنوان دومین عامل مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیر شناخته می‌شود. شیمی‌درمانی به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین شیوه‌های درمان سرطان، شامل استفاده از داروهای گوناگون برای مقابله با انواع مختلف این بیماری است. با اینکه این داروها نقش کلیدی در درمان بیماران ایفا می‌کنند، اما بسیاری از آنها به‌عنوان داروهای پرخطر طبقه‌بندی می‌شوند و می‌توانند برای بیماران و کارکنانی که وظیفه آماده‌سازی و تجویز آنها را دارند، خطرات جدی به همراه داشته باشند. پرستاران، به‌خصوص آن دسته از افرادی که در بخش‌های تخصصی سرطان فعالیت می‌کنند، ممکن است در فرآیندهای آماده‌سازی، انتقال، تزریق و دفع مواد باقی‌مانده این داروها در معرض تماس قرار بگیرند.
خطر مواجهه با داروهای شیمی‌درمانی تنها به یک لحظه یا مرحله خاص محدود نمی‌شود. احتمال دارد که در حین آماده‌سازی دارو، ذرات آن در هوا پخش شود، یا دارو به‌طور مستقیم با پوست تماس پیدا کند و همچنین ممکن است مواد آلوده به محیط کار سرایت کنند. به‌علاوه، داروها و مواد متابولیکی ناشی از تجزیه آنها ممکن است برای چندین روز پس از تجویز همچنان در ترشحات بدن بیمار وجود داشته باشند؛ از این رو، انجام مراقبت از بیماران و دفع مواد آلوده باید براساس دستورالعمل‌های ایمنی صورت پذیرد. در مطالعات متعدد، تماس طولانی‌مدت با این داروها به بروز عوارضی از جمله التهاب‌های پوستی، سردرد، سرگیجه، ریزش مو، مشکلات گوارشی، واکنش‌های حساسیتی، آسیب‌های چشمی و اختلالات دیگر مرتبط بوده است. همچنین برخی تحقیقات به احتمال ناباروری، سقط جنین، ناهنجاری‌های جنینی و تأثیرات آسیب‌زننده بر ساختار ژنتیکی در کارکنان در معرض تماس اشاره کرده‌اند. به این ترتیب، شناسایی وضعیت پرستاران و یافتن عوارض احتمالی برای جلوگیری و کاهش خطر آنها از اهمیت بالایی برخوردار است.
رضا مساعد از دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی آجا، به‌همراه دو همکار خود و با همکاری دانشگاه علوم پزشکی ارتش، تحقیقی را در خصوص عوارض ناشی از آماده‌سازی داروهای شیمی‌درمانی در پرستاران بیمارستان‌های تهران انجام دادند. هدف این بررسی، شناسایی میزان بروز عوارض در پرستارانی بود که در بخش‌های درمان سرطان فعالیت داشتند و تحلیل اینکه عوامل مانند سن و سابقه کاری چه تاثیری در بروز این عوارض دارند.
در این مطالعه ۶۶ پرستار فعال در بخش‌های هماتولوژی بزرگسالان و کودکان، بخش مراقبت‌های ویژه و بخش‌های سرپایی شیمی‌درمانی در سال ۱۴۰۳ شرکت کرده‌اند. پژوهشگران برای جمع‌آوری اطلاعات از پرسشنامه‌ای که خود طراحی کرده بودند، بهره جستند. بخش اول پرسشنامه شامل اطلاعاتی همچون سن، جنسیت، سابقه کار، محل خدمات، تعداد ساعات شیفت هفتگی و گذراندن دوره‌های آموزشی مرتبط بود. بخش دوم نیز شامل چک‌لیستی برای شناسایی عوارض احتمالی ناشی از آماده‌سازی داروهای شیمی‌درمانی در دستگاه‌های مختلف بدن بود. پس از تکمیل پرسشنامه‌ها، اطلاعات جمع‌آوری شده با استفاده از نرم‌افزار آماری مورد بررسی و تحلیل قرار گرفتند.
نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که تقریباً ۴۷ درصد از پرستاران اظهار داشتند که این عوارض را به‌ندرت تجربه می‌کنند و ۵۳ درصد نیز بروز گاه‌گاهی آنها را گزارش کرده‌اند. بنابراین، نسبت کلی عوارض در این گروه نسبتاً کم و کمتر از حد متوسط ارزیابی شد. با این حال، کم بودن نسبی عوارض به معنی بی‌خطر بودن تماس با داروهای شیمی‌درمانی نیست و همچنان نیاز به رعایت جدی اصول حفاظتی احساس می‌شود.
در میان عوارض بررسی شده، ریزش مو و سردرد بیشترین تعداد موارد را به خود اختصاص داده‌اند. خستگی نیز به‌عنوان یکی از عوارض مهم دیگر شناخته شده است. همچنین مشاهده گردید که افزایش سن و سابقه کار طولانی‌تر به افزایش شیوع عوارض مرتبط است. به‌عبارتی‌دیگر، پرستارانی که زمان بیشتری را در این محیط‌ها مشغول به کار بوده‌اند یا سن بیشتری داشته‌اند، بیشتر از دیگران با عوارض شغلی مواجه شده‌اند، اگرچه برای درک دقیق‌تر علت این ارتباط، مطالعات بیشتری لازم است.
این پژوهش که نتایج آن در «فصلنامه علوم پیراپزشکی و بهداشت نظامی» منتشر شده است، نشان می‌دهد که نیمی از پرستاران شرکت‌کننده زن و نیمی مرد بوده و میانگین سنی آنها حدود ۲۸ سال گزارش شده است. بیشترین تعداد شرکت‌کنندگان، یعنی ۶۳٫۶ درصد، در بخش‌های انکولوژی مشغول به کار بودند و ۹٫۱ درصد نیز به کار در بخش هماتولوژی مشغول بودند. تقریباً ۶۵٫۲ درصد از پرستاران دوره‌های آموزشی مربوطه را گذرانده بودند و هیچ‌یک از آنها ابتلا به سرطان را گزارش نکردند. این اطلاعات بیانگر این است که بخش قابل توجهی از پرستاران آموزش‌های ارتباطی را دریافت کرده‌اند، اما بروز برخی عوارض در میان آنان همچنان ادامه دارد. بنابراین، صرف آموزش به‌تنهایی کافی نیست و نیاز به تأمین تجهیزات مناسب، نظارت مستمر و امکان پیاده‌سازی مؤثر دستورالعمل‌ها وجود دارد.
برای کاهش احتمال تماس با داروهای شیمی‌درمانی، استفاده از محفظه‌های دارای امنیت زیولوژیکی، گان‌های یکبارمصرف مناسب، ماسک‌های تأییدشده، دو جفت دستکش مخصوص کار با داروهای شیمی‌درمانی و محافظ چشم و صورت توصیه شده است. علی‌رغم آنکه این استانداردها سال‌هاست که مورد توجه قرار دارند، برخی مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از دستکش‌های نامناسب، کوتاهی در پوشیدن گان و ماسک و حتی آماده‌سازی دارو در محیط‌های باز همچنان مشکلاتی است که وجود دارد. یافته‌های این تحقیق بر لزوم توجه به کمبود تجهیزات حفاظتی، رعایت ناقص دستورالعمل‌های ایمنی و آگاهی ناکافی در خصوص آماده‌سازی و تجویز داروهای شیمی‌درمانی تأکید دارند. بی‌تردید اجرای صحیح این اقدامات می‌تواند خطر تماس پوستی، تنفسی و تصادفی با دارو را به حداقل برساند و از صحت و سلامت پرستاران و سایر کارکنان حوزه بهداشت و درمان حمایت نماید.
انتهای پیام