شناسایی بیش از ۵۶۰۰ مورد بیمار مبتلا به سل در ۱۴۰۵ / ارائه خدمات تشخیص و درمان رایگان
دکتر مهشید ناصحی در یک گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت روز ملی مبارزه با سل، درباره وضعیت ابتلا به سل در ایران بیان کرد: در سال گذشته، تعداد ۵۶۷۶ بیمار مبتلا به سل در کشور شناسایی شدند و تحت درمان قرار گرفتند. میزان بروز ثبت‌شده این بیماری به تقریباً ۶.۶ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت رسید. تقریباً ۸۰ درصد موارد شناسایی‌شده، به سل ریوی مبتلا بوده‌اند و بقیه موارد مربوط به سل خارج ریوی هستند. با توجه به تأثیر کلیدی سل ریوی در انتقال بیماری در جامعه، تشخیص سریع این بیماران و آغاز درمان در زمان مناسب جزء اولویت‌های اصلی برنامه کنترل سل کشور محسوب می‌شود.
او در ادامه به روند کاهش شناسایی موارد ابتلا به سل در دوران پاندمی کرونا اشاره کرد و تصریح کرد: در بازه زمانی همه‌گیری کووید-۱۹، به دلیل کاهش مراجعه بیماران و محدودیت‌های اعمال شده در ارائه برخی خدمات بهداشتی، تعداد موارد شناسایی‌شده سل مشابه بسیاری از کشورهای جهان کاهش یافت؛ اما با تقویت فعالیت‌های مراقبتی، این کاهش جبران گردید و بعد از آن، روند بیماری دوباره مسیر کاهشی خود را دنبال کرد.
دکتر ناصحی، رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، عنوان کرد: کاهش بار بیماری سل در کشور نتیجه مجموعه‌ای از اقدامات شامل فعالیت شبکه مراقبت سل در سطح کشور، دسترسی رایگان مردم به خدمات تشخیص و درمان، پیگیری وضعیت بیماران تا اتمام دوره درمان و بهبود نظام تشخیص بیماری است. در سال‌های اخیر، شبکه آزمایشگاهی برنامه سل نیز با استانداردهای مشخص و کیفی توسعه یافته و به‌کارگیری روش‌های تشخیص سریع مولکولی مانند جین‌اکسپرت، امکان شناسایی سریع‌تر بیماری و تشخیص مقاومت دارویی را فراهم کرده است.
ناصحی در ارتباط با کاهش تعداد ابتلا به سل در ایران اظهار کرد: به نقل از برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، در طول پنج سال گذشته، میزان بروز مورد انتظار سل در ایران از حدود ۱۳ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت به تقریباً ۱۰ مورد در ۱۰۰ هزار نفر کاهش پیدا کرده است که حاکی از کاهش بار بیماری در کشور است. البته لازم است توجه داشته باشیم که بین برآورد سازمان جهانی بهداشت از بروز بیماری و تعداد موارد شناسایی‌شده در نظام مراقبت کشور تفاوت وجود دارد.
او افزود: تعداد موارد ثبت‌شده به علاوه وضعیت واقعی بیماری، به میزان دسترسی مردم به خدمات تشخیص، شناسایی به‌موقع بیماران و عملکرد نظام مراقبت بستگی دارد. به همین دلیل است که در آمار ثبت‌شده بیماران در سال‌های پس از همه‌گیری کووید-۱۹، ما ابتدا با یک افزایش موقت در موارد شناسایی‌شده مواجه شدیم که این امر تا حدی ناشی از جبران کاهش شناسایی در دوران کرونا بود و سپس بار دیگر روند بیماری به سمت کاهش ادامه یافت. این موفقیت نتیجه تلاش‌های مداوم شبکه سلامت کشور، دسترسی گسترده به خدمات تشخیص و درمان، پیگیری بیماران و توجه به گروه‌های در معرض خطر بوده است. با این حال، به علت ماهیت بیماری سل، برای تداوم این مسیر و حرکت به سمت حذف سل، به مراقبت مستمر، شناسایی به‌موقع بیماران و همکاری تمام بخش‌های مرتبط نیاز داریم.
ناصحی در مورد عود سل توضیح داد: عود سل به مواردی اطلاق می‌شود که فرد پس از درمان کامل و بهبودی مجدداً به این بیماری مبتلا گشته است. پیگیری وضعیت بیماران پس از اتمام درمان و توجه به علائم احتمالی عود، از بخش‌های کلیدی برنامه مراقبت سل به شمار می‌رود. بیشتر موارد شناسایی‌شده سل در کشور، از نوع جدید ابتلا به بیماری هستند. در سال ۱۴۰۴، ۱۱۲ مورد عود سل شناسایی گردید که قریب به ۲ درصد کل موارد ثبت‌شده را تشکیل می‌دهد.
او با بیان اینکه تعداد پایین موارد سل مقاوم به درمان یکی از دستاوردهای مهم برنامه کنترل سل در ایران است، اضافه کرد: سل مقاوم به درمان به مواردی اطلاق می‌شود که عامل بیماری به داروهای اصلی ضدسل واکنش مطلوبی نشان نمی‌دهد و نیازمند درمان‌های تخصصی و طولانی‌تر است. در سال‌های اخیر، تعداد موارد شناسایی‌شده سل مقاوم در کشور به طور متوسط حدود ۳۰ تا ۴۰ مورد در سال بوده و در سال گذشته ۳۲ مورد سل مقاوم به درمان تشخیص داده شد. شناسایی به‌موقع این بیماران و فراهم آوردن درمان مناسب برای آنان از اولویت‌های برنامه کنترل سل کشور است.
این پزشک خاطرنشان کرد که میزان بروز ثبت‌شده سل در استان‌های مختلف کشور همسان نیست و توضیح داد: در سال‌های اخیر، استان سیستان و بلوچستان با بیشترین میزان بروز ثبت‌شده، حدود ۲۲ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت در سال ۱۴۰۴ را گزارش کرده است، در حالی که در برخی استان‌ها، میزان بروز به‌مراتب پایین‌تری به ثبت رسیده است.
ناصحی درباره علل شیوع بالاتر سل در برخی استان‌ها گفت: استان‌های شرقی و جنوبی کشور با عواملی چون همجواری با مناطق با شیوع بالاتر سل، وجود گروه‌های در معرض خطر و برخی شرایط اجتماعی و جمعیتی می‌توانند در افزایش خطر ابتلا نقش داشته باشند. در دیگر استان‌ها نیز عواملی مانند تغییر ساختار سنی جمعیت و افزایش درصد سالمندان ممکن است بر الگوی بیماری تأثیر داشته باشد، زیرا افزایش سن یکی از عوامل خطر فعال شدن سل نهفته تلقی می‌شود.
او ادامه داد: همچنین، بررسی وضعیت سل صرفاً بر مبنای میزان بروز به ازای جمعیت کافی نمی‌باشد. در برنامه‌ریزی خدمات، تعداد مطلق بیماران نیز حائز اهمیت است. استان تهران به دلیل جمعیت بالای خود و تمرکز جمعیتی، سهم قابل توجهی از موارد شناسایی‌شده سل را به خود اختصاص می‌دهد؛ بنابراین توجه به ابعاد شهری و اجتماعی بیماری در این استان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
ناصحی با اشاره به این نکته که سل تنها یک بیماری عفونی نیست، بلکه ابعاد اجتماعی نیز دارد، بیان کرد: هرچه کشورها در راستای کاهش تعداد موارد بیماری و حرکت به سمت حذف سل پیشرفت کنند، همکاری بخش‌های مختلف جامعه همچون شهرداری‌ها، سازمان‌های اجتماعی، بخش خصوصی و جامعه مدنی، در کنار نظام سلامت، از اهمیت بیشتری برخوردار می‌شود. این همکاری می‌تواند به ارتقاء آگاهی عمومی، تسهیل دسترسی گروه‌های آسیب‌پذیر به خدمات و شناسایی به‌موقع بیماران کمک کند.
رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت در رابطه با خدمات تشخیصی و درمانی سل توضیح داد: خدمات تشخیص و درمان سل در این کشور از طریق مراکز خدمات جامع سلامت و پایگاه‌ها و خانه‌های بهداشت در دسترس بیماران قرار می‌گیرد و به صورت رایگان ارائه می‌شود. یکی از نقاط قوت برنامه کنترل سل در ایران، وجود این شبکه گسترده و ادغام یافته مراقبت است که امکان شناسایی، درمان و پیگیری بیماران را در سرتاسر کشور فراهم کرده است.
او درباره اهمیت درمان سل تصریح کرد: تأمین داروهای مورد نیاز و اتمام دوره درمان، از اولویت‌های دائمی برنامه کنترل سل به شمار می‌رود. وزارت بهداشت با استفاده از ظرفیت‌های موجود و همکاری نهادهای مرتبط، تأمین دارو و استمرار خدمات درمانی را به عهده دارد. همچنین، پیش‌بینی نیازها و برنامه‌ریزی برای تأمین داروهای ضروری بیماران، به‌ویژه افرادی که به درمان‌های تخصصی‌تر نیاز دارند، به منظور حفظ دستاوردهای برنامه، اهمیت بالایی دارد.
ناصحی در مورد اهمیت اتمام درمان بیماری گفت: درمان کامل سل نه تنها به بهبودی بیمار کمک می کند، بلکه در کاهش انتقال بیماری در جامعه و پیشگیری از بروز مقاومت دارویی نیز نقش بسزایی ایفا می‌نماید. از این رو، مراجعه به‌موقع، مصرف منظم داروها طبق تجویز پزشک و تکمیل دوره درمان از مهمترین توصیه‌ها به بیماران و خانواده‌های آن‌ها است.
رئیس گروه تخصصی مدیریت سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: ایران در سال‌های اخیر دستاوردهای قابل توجهی در کنترل سل به دست آورده است؛ اما مسیر پیش رو از نظر ماهیت با گذشته متفاوت است. در گذشته، تمرکز اصلی بر روی تشخیص و درمان بیماران بود، اما برای کاهش بیشتر بیماری و قدم گذاشتن به سمت حذف سل، نیازمند همکاری تمام بخش‌های جامعه به همراه نظام سلامت هستیم.
او با تأکید بر اینکه سل یک بیماری قابل پیشگیری و درمان است، توضیح داد: موفقیت نهایی در این امر به عزم ملی و همکاری همه نهادها برای افزایش آگاهی عمومی، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و تأمین شرایطی بستگی دارد که هیچ فردی به دلیل موانع اجتماعی از دریافت تشخیص و درمان مناسب محروم نگردد.
انتهای پیام