درختان چیتگر در کدام دام گرفتار آمدند؛ کم آبی، آفت یا ضعف در مدیریت؟
به نقل از ایسنا، پارک جنگلی چیتگر به عنوان یکی از مناطق حیاتی فضای سبز واقع در غرب تهران، این روزها با سؤال‌های متنوعی در مورد وضعیت قطع درختان، سرنوشت درختان باقی‌مانده و طرح‌های احیای جنگل مواجه شده است؛ سؤالاتی که با انتشار عکس‌های مربوط به درختان قطع‌شده و افزایش نگرانی‌های شهروندان درباره آینده این منطقه، توجه بیشتری جلب کرده است.
وضعیت چیتگر چگونه است؟
در حین بازدید میدانی ایسنا از قسمت‌های مختلف پارک جنگلی چیتگر، حامد پری، مدیرکل روابط عمومی شهرداری منطقه ۲۲ تهران در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا، با اشاره به سابقه معضلات این عرصه جنگلی، تصریح کرد که وضعیت کنونی نتیجه حوادثی نیست که فقط در یک یا دو سال اخیر به وقوع پیوسته، بلکه باید آن را در زمینه مشکلات انباشته شده به مدت تقریبی ۱۵ تا ۲۰ سال گذشته تحلیل کرد؛ مشکلاتی که به گفته وی، با بحران کم‌آبی شروع و با گسترش آفت سوسک پوست‌خوار در درختان سوزنی‌برگ تشدید یافته است.
پری در توضیح فرایند احیای نواحی خاصی از چیتگر، از جایگزینی درختان آلوده با گونه‌های جدید، گسترش زیرساخت‌های آبیاری و برنامه‌ریزی برای کاشت ده‌ها هزار اصله نهال خبر داد؛ اقداماتی که به اعتقاد وی، پس از فراهم‌سازی شرایط زمین و اطمینان از تأمین آب مورد نیاز اجرا خواهند شد.
از حذف ۷۰۰ درخت آلوده تا کاشت ۵ هزار اصله زیتون تلخ
مدیرکل روابط عمومی شهرداری منطقه ۲۲ تهران در حین بازدید از یکی از نواحی پارک که درختان جدید در آن کاشته شده‌اند، وضعیت قبلی این محدوده را یادآور شد و گفت: در یکی از بخش‌های فاز شرقی چیتگر، حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ اصله درخت سوزنی‌برگ و کاج تهران به آفت مبتلا بودند که پس از قطع و خارج کردن آن‌ها، شهرداری منطقه ۲۲ به کاشت پنج هزار اصله زیتون تلخ در این ناحیه پرداخته است.
به گفته پری، کاشت این نهال‌ها از آبان‌ماه سال گذشته آغاز شده و در زمان بازدید، درختان جوان به لحاظ رشد، وضعیت مناسبی بعد از یک سال تجربه کردند.
او با اشاره به این که جایگزینی درختان آلوده در بخش‌های مختلف پارک ادامه خواهد داشت، تصریح کرد: گونه‌های جدید با مشورت کارشناسان انتخاب می‌شوند تا قابلیت سازگاری بیشتری با شرایط محیطی داشته باشند و در احیای چیتگر کمک کنند.
پری همچنین با اشاره به برنامه‌های سال جاری برای کاشت درخت، بیان کرد: شهرداری منطقه ۲۲ در سال گذشته ۲۵ هزار اصله درخت کاشته و برنامه‌ریزی دارد تا پایان سال، ۳۵ هزار اصله نهال جدید نیز در نواحی با شرایط مناسب بکارد.
وی تأکید کرد که تحقق برنامه‌های کاشت به آمادگی زمین و تأمین زیرساخت آبیاری وابسته است و شهرداری در زمین‌هایی که هنوز مشکل آب آن‌ها حل نشده، هرگز اقدام به کاشت نهال نخواهد کرد.
چرا درختان چیتگر قطع می‌شوند؟
یکی از سؤالات اصلی در حین بازدید میدانی ایسنا، چگونگی شناسایی درختان قابل قطع و مسئولیت نهادهای مربوط در این روند بود.
پری در پاسخ به این سؤال بیان کرد که کارشناسان سازمان منابع طبیعی، درختان آلوده و خشکیده را شناسایی و با استفاده از روش «چکش‌زنی» مشخص می‌کنند. پس از آن، یک پیمانکار واجد صلاحیت از سوی منابع طبیعی انتخاب می‌شود تا عملیات قطع و خارج‌سازی درختان از پارک را انجام دهد.
به گفته او، درختانی که به طور کامل خشک شده‌اند یا به دلیل آلودگی و وضعیت نامناسب، باقی‌ماندن آن‌ها موجب انتشار آفت می‌شود، تحت عمل حذف قرار می‌گیرند.
سرنوشت درختان چیتگر؛ ۲۵ هزار درخت قطع شده و ۷ هزار درخت منتظر قطع
رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران نیز در گفت‌وگو با ایسنا، به مسئولیت این سازمان در نشانه‌گذاری درختان آلوده اشاره کرد و اعلام نمود که تاکنون حدود ۲۵ هزار اصله درخت آلوده در چیتگر قطع شده و حدود ۷ هزار اصله دیگر نیز باید حذف شوند.
بیانی، مشکلات کم‌آبی و عدم انجام به‌موقع عملیات بهداشتی و پرورشی را از عوامل اصلی خشکیدگی درختان دانسته است؛ در مقابل، حامد پری بر نقش بحران طولانی‌مدت آب و لزوم حذف درختان آلوده برای جلوگیری از گسترش آفت تأکید می‌کند.
لوله‌های آبیاری قطره‌ای؛ زیرساختی قدیمی و نگرانی‌های جدید درباره اثرات آن بر ریشه درختان
در ادامه بازدید میدانی خبرنگار ایسنا، لوله‌هایی در بالا و بخش‌هایی از خاک پارک مشاهده شد که احتمال می‌رود از اجرای طرح آبیاری قطره‌ای در سال‌های گذشته باقی مانده باشند. در خصوص دلیل باقی ماندن این لوله‌ها و تأثیرات ممکن آن‌ها بر وضعیت درختان نیز از مدیرکل روابط عمومی شهرداری منطقه ۲۲ توضیح خواسته شد.
پری در جواب گفت که در سال‌های گذشته تصمیم به آبیاری برخی قسمت‌های چیتگر از طریق سیستم آبیاری قطره‌ای گرفته شده بود، اما کارشناسانی که بررسی‌های لازم را در پارک انجام داده‌اند، روش مذکور را برای نواحی جنگلی مناسب ندانسته‌اند.
او با تأکید بر این نکته که خودش در این زمینه متخصص نیست، به نظرات کارشناسان مورد اشاره استناد کرد و گفت که آبیاری قطره‌ای ممکن است باعث شود ریشه درختان به جای نفوذ در عمق خاک، در سطوح بالایی باقی بماند.
پری همچنین در مورد عملیات حذف درختان آلوده گفت که در برخی نقاط، لوله‌های قدیمی آبیاری تا عمق حدود ۵۰ تا ۶۰ سانتی‌متری خاک نفوذ کرده‌اند و امکان آسیب به ریشه درختان در حین بیرون آوردن این لوله‌ها وجود دارد.
با این حال، او به‌طور قطعی بیان نکرد که این لوله‌ها دلیل اصلی خشکیدگی درختان بوده‌اند، بلکه توضیحات خود را در حد احتمال آسیب به ریشه‌ها در زمان اجرای عملیات اعلام کرد.
موضوع آبیاری در چیتگر به این دلیل اهمیت دارد که احیای جنگل تنها با کاشت نهال‌های جدید صورت نمی‌گیرد و نحوه توزیع آب، روش آبیاری و امکان دسترسی ریشه‌ها به رطوبت کافی نیز در سرنوشت درختان تازه‌کاشته‌شده تأثیر دارد.
۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری و افزایش آب در دسترس چیتگر
پری همچنین در ادامه بازدید میدانی ایسنا، یکی از اقداماتی که برای کاهش مشکلات آبیاری انجام شده را توسعه شبکه انتقال و توزیع آب در پارک عنوان کرد و گفت: در این راستا حدود ۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری در چیتگر انجام پذیرفته است.
به گفته وی، این زیرساخت به انتقال پساب تصفیه‌شده از تصفیه‌خانه شهرک باقری به پارک کمک کرده و بخشی از مشکلات تأمین آب درختان را کاهش داده است.
مدیرکل روابط عمومی شهرداری منطقه ۲۲ تهران، میزان آب در دسترس پارک را در گذشته نزدیک به صفر و اکنون حدود ۱۶۰ تا ۱۷۰ لیتر در ثانیه ذکر کرد؛ هرچند تأکید داشت که این مقدار هنوز برای رسیدن به شرایط ایده‌آل کافی نیست و نیاز به تلاش‌های بیشتری برای تأمین آب مورد نیاز چیتگر وجود دارد.
بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران نیز میزان آب در دسترس پارک را در شرایط فعلی حدود ۱۷۰ لیتر بر ثانیه اعلام کرده است. او همچنین اظهار کرد که در سال‌های اخیر، میزان آب در دسترس چیتگر در برخی مواقع به حدود ۲۰ لیتر در ثانیه کاهش یافته بود.
با وجود نظرات مختلف مسئولان درباره فرآیند تأمین آب و سهم عوامل مختلف در خشکیدگی درختان، توسعه شبکه آبیاری و استفاده از پساب تصفیه‌شده از جمله اقداماتی است که هر دو طرف به آن تأکید کرده‌اند.
پری همچنین تصریح کرد که شرط اصلی کاشت نهال در نواحی جدید، حل مشکل آب و آماده‌سازی مسیرهای آبیاری است؛ به‌گونه‌ای که پیش از کاشت، مشخص شود آب مورد نیاز نهال‌ها چگونه تأمین و به آن‌ها منتقل خواهد شد.
آیا قطع درختان چیتگر قابل پیشگیری بود؟
از دیگر سؤالات مطرح‌شده در جریان بازدید ایسنا، این بود که آیا می‌شد در سال‌های گذشته با شناسایی به‌موقع آفت و اجرای اقدامات پیشگیرانه، از بروز این وضعیت و قطع تعداد زیادی از درختان جلوگیری به عمل آورد؟
پری در پاسخ به این سؤال ایسنا تصریح کرد که طبق نظر کارشناسانی که به این عرصه سرکشی کرده‌اند، درختان در ظرف دو یا سه سال به چنین وضعیتی نمی‌رسند و معضلات چیتگر، سابقه‌ای طولانی‌تر دارند.
او با یادآوری این نکته که درختان کاج تهران بخش عمده‌ای از پوشش درختی پارک را تشکیل می‌دهند، اضافه کرد: بحران آب باعث ضعیف شدن درختان شده و سپس آفت سوسک پوست‌خوار به‌عنوان عاملی ثانویه به آن‌ها آسیب رسانده است.
به گفته پری، درختان سوزنی‌برگ همیشه‌سبز پس از گرفتار شدن در برخی آسیب‌های شدید، ممکن است توان بازگشت به شرایط قبلی را نداشته باشند؛ لذا حذف درختان آلوده و جایگزینی آن‌ها با گونه‌های مناسب‌تر جزء برنامه‌های احیای پارک تلقی شده است.
با این همه، میان مسئولان درباره میزان قصور نهادها و احتمال پیشگیری از این وضعیت، نظرات متفاوتی وجود دارد.
ناصر امانی، عضو شورای اسلامی شهر تهران، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به سابقه آفت‌زدگی درختان چیتگر و سرخه‌حصار، بیان کرده است که در دوره‌های پنجم و ششم مدیریت شهری، در زمینه شناسایی ریشه‌های مشکل و جلوگیری از گسترش آن، کوتاهی‌هایی صورت گرفته است. او باور دارد که کمبود آب، آفت و عدم توجه به این مسئله در کنار یکدیگر در وضعیت کنونی تأثیرگذار بوده‌اند.
در مقابل، مهدی بابایی، نایب‌رئیس کمیسیون سلامت و محیط زیست شورای شهر تهران، به انتقاد از عملکرد منابع طبیعی پرداخته و اظهار داشته که تأخیر در قطع و خروج درختان آلوده به توسعه آفت منتهی شده و شهرداری برای شروع این فرایند ناچار به بهره‌گیری از ظرفیت قوه قضائیه شده است.
بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، این ادعا را رد کرده و بر مبنای قرارداد مدیریت پارک‌های جنگلی، بیان داشته است که شهرداری مسئولیت نگهداری، حفاظت، آبیاری و انجام عملیات بهداشتی و پرورشی را بر عهده دارد و در صورت مشاهده آفت، موظف است موضوع را گزارش‌دهی و اقدامات لازم را دنبال کند.
مطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران نیز در جلسه خبری مربوط به چیتگر، ریشه مشکلات را به تصمیمات و عملکرد سال‌های گذشته مرتبط دانسته و تصریح کرده است که قطع درختان آلوده با تأکید منابع طبیعی و به منظور پیشگیری از سرایت آفت به درختان سالم انجام می‌گیرد.
این اظهارات نشان‌دهنده این است که هرچند مسئولان در مورد ضرورت حذف درختان آلوده و احیای پارک نظر مشترکی دارند، اما در خصوص زمان آغاز مشکل، میزان مسئولیت هر نهاد و قابلیت پیشگیری از گسترش آن، نظرات متفاوتی بیان شده است.
کاشت گونه‌های متنوع برای افزایش تاب‌آوری جنگل
پری در بخش دیگری از سخنانش، بر اهمیت تنوع گونه‌های درختی چیتگر تأکید کرد و گفت: پیش از این، سهم عمده درختان پارک از یک گونه واحد تشکیل شده و سن آن‌ها تقریباً یکسان بوده است؛ وضعیتی که ضرورت توجه به تنوع گونه‌ای را در برنامه احیای جنگل به تصویر می‌کشد.
به گفته او، در طرح کاشت جدید، برنامه‌ریزی برای کاشت انواع مختلفی از جمله زیتون تلخ، داغداغان و زبان‌گنجشک با نسبت‌های معین و با مشورت کارشناسان در نظر گرفته شده تا پوشش گیاهی پارک وابستگی به یک گونه واحد را کاهش دهد و بتواند تاب‌آوری بیشتری در برابر تنش‌های محیط زیستی داشته باشد.
بیانی نیز در گفت‌وگو با ایسنا از برنامه‌های کاشت گونه‌هایی نظیر اقاقیا، بلوط و سنجد خبر داده و گفته که گونه‌های جدید براساس طرح مصوب منابع طبیعی انتخاب می‌شوند و نیاز آبی آن‌ها کم‌تر از درختان سوزنی‌برگ است.
از سوی دیگر، نقی شعبانیان، معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران، با اشاره به وضعیت کلی درختان چیتگر خاطرنشان ساخت که برآورد‌های اولیه بر مبنای تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که تقریباً ۴۱ درصد درختان این پارک به طور کامل خشک شده و حدود ۲۸ درصد دیگر نیز در معرض خشکیدگی قرار دارند.
او تأکید کرد که این مقادیر قطعی نیستند و بررسی‌های میدانی برای دستیابی به آمار دقیق‌تر ادامه دارد.
شعبانیان همچنین از تشکیل کمیته فنی و گروه تخصصی شامل استادان دانشگاه، محققان، کارشناسان شهرداری و منابع طبیعی و اعضای فعال محیط زیست خبر داده و بر این نکته تأکید کرد که انتخاب گونه‌های جدید باید به‌طور بنیادین براساس مطالعات کارشناسی و متناسب با شرایط اقلیمی و زیست‌محیطی انجام شود.
طرح «نونهال»؛ مشارکت شهروندان در احیای چیتگر
در حین بازدید میدانی ایسنا، مسئله نگرانی شهروندان نسبت به احتمال احداث سازه‌ها در محدوده درختان قطع‌شده نیز با مدیرکل روابط عمومی شهرداری منطقه ۲۲ مطرح گردید.
پری با اشاره به اینکه شهرداری بهره‌بردار پارک جنگلی چیتگر و سازمان منابع طبیعی مالک آن است، این نگرانی را رد کرد و تأکید کرد که هدف از حذف درختان آلوده، آماده‌سازی زمین برای کاشت گونه‌های جدید و احیای پارک است.
او در این راستا از اجرای طرحی با عنوان «نونهال» خبر داد که به گفته وی، امکان مشارکت گروه‌های حفاظت از محیط زیست، سازمان‌های غیردولتی و شهروندان را در کاشت و مراقبت از نهال‌ها فراهم می‌کند.
طبق توضیحات پری، در قالب این طرح، نواحی که از آفت پاکسازی شده و مشکل آب آن‌ها حل شده، برای مشارکت گروه‌های تخصصی و شهروندان در نظر گرفته می‌شوند. شهرداری تأمین نهال، نیروی اجرایی و نظارت بر روند نگهداری را بر عهده خواهد داشت.
او افزود که به شهروندانی که در این طرح مشارکت دارند، این امکان داده خواهد شد که مشخصات و کد شناسایی به درخت کاشته شده اختصاص داده شود تا پیگیری وضعیت آن در آینده ناممکن نباشد.
به گفته پری، هدف از اجرای این طرح، صرف‌نظر از کمک به احیای جنگل، افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت اعتماد عمومی نسبت به روند قطع درختان آلوده و کاشت نهال‌های جایگزین است.
احیای چیتگر فراتر از کاشت نهال است
آنچه در بازدید میدانی خبرنگار ایسنا از پارک جنگلی چیتگر مشهود بود، تنها بخشی از مسئله‌ای است که در طول سال‌های گذشته شکل گرفته و اکنون به مرحله حذف گسترده درختان خشکیده و آلوده رسیده است. در کنار درختان قطع‌شده، نواحی دیگری نیز وجود دارند که هنوز درختان خشکیده در آن‌ها ایستاده‌اند و عملیات حذف و آماده‌سازی زمین در این بخش‌ها انجام نشده است؛ موضوعی که ضرورت ارزیابی دقیق وضعیت درختان و اطلاع‌رسانی شفاف درباره روند کار را دوچندان می‌کند.
اظهارات مسئولان بیانگر این است که بحران آب، آفت‌زدگی، ضعف مدیریت فنی و تأخیر در اجرای عملیات بهداشتی و پرورشی، هریک از منظر یک عده از مدیران در وضعیت کنونی چیتگر مؤثر بوده‌اند. با این حال، تعیین سهم هر عامل و مسئولیت نهادهای مختلف، نیاز به بررسی کارشناسی و ارائه اطلاعات دقیق و قابل ارزیابی خواهد داشت.
از سوی دیگر، کاشت نهال‌های جدید بدون تأمین پایدار آب، توسعه شبکه آبیاری، تقویت خاک و مراقبت مستمر از درختان، تضمینی برای احیای این پارک نخواهد بود. در این شرایط، مهم‌ترین ملاک ارزیابی اقدامات انجام‌شده، تنها شمار درختان قطع‌شده یا نهال‌های کاشته‌شده نیست، بلکه موفقیت در حفظ درختان باقی‌مانده و تبدیل نهال‌های جدید به پوشش جنگلی پایدار در سال‌های آتی است.
پارک چیتگر اکنون در مرحله‌ای بحرانی قرار دارد؛ مرحله‌ای که موفقیت آن به هم‌افزایی شهرداری، سازمان منابع طبیعی، کارشناسان و مشارکت شهروندان وابسته است. پاسخ‌های روش به سؤالات مرتبط با دلایل گسترش آفت، مسئولیت نهادها و سرنوشت درختان جدید می‌تواند نقشی اساسی در بازسازی اعتماد عمومی نسبت به فرایند احیای این بوستان ایفا کند.
انتهای پیام