از داروهای ضدتشنج گرفته تا انواع قطره و کرم‌های تسکین‌دهنده؛ کاربردهای مختلف شاهدانه کدامند؟
بر اساس گزارش ایسنا، قابلیت‌های اقتصادی گیاه شاهدانه تنها به تولید الیاف، دانه‌ها و روغن محدود نمی‌شود. یکی از اجزای کلیدی این گیاه که در سال‌های اخیر به‌ویژه در حوزه‌های دارویی، مکمل، صنایع غذایی و همچنین آرایشی-بهداشتی مورد توجه قرار گرفته، کانابیدیول یا CBD نام دارد؛ ترکیبی که به‌طور طبیعی اثر روان‌گردانی ندارد و در کشورهای مختلف، محصولات متنوعی بر مبنای آن تولید شده است.
در این راستا، دکتر سید علیرضا سلامی، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی، در یک گفت‌وگوی مفصل، به بررسی گونه‌های مختلف گیاه شاهدانه، استفاده‌های دارویی و صنعتی آن و نیز پتانسیل‌های اقتصادی این گیاه برای کشور ایران پرداخته است.
ـ مقیاس صنعت شاهدانه در سطح جهانی چه اندازه است؟
با در نظر گرفتن تمام زنجیره ارزش شاهدانه، پیش‌بینی می‌شود که در سال ۲۰۲۴، این زنجیره به ارزش ۲۰۰ میلیارد دلار برسد. بخش عمده‌ای از این بازار به غذا و مکمل‌ها، محصولات دارویی، آرایشی و بهداشتی و دیگر صنایع مرتبط اختصاص دارد. اگر تنها سهم CBD را مدنظر قرار دهیم، بر اساس گزارش‌های معتبر، طی یک بازه زمانی ۱۰ ساله، از سال ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴، این بازار می‌تواند از حدود ۲۴ میلیارد دلار به مقادیر چند صد میلیارد دلار افزایش یابد.
این ارزیابی تنها بر اساس CBD انجام شده و به سایر ترکیبات نظیر ترپن‌ها، فیبر، روغن و دانه‌ها نمی‌پردازد. بنابراین، با صنعتی بسیار بزرگ، تعریف‌شده و در حال توسعه مواجه هستیم.
ـ ایران چه میزان پتانسیل برای ورود به این بازار دارد؟
به نظر من، اقداماتی که ستاد مبارزه با موادمخدر، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان غذا و دارو از سال‌های گذشته به انجام رسانده‌اند، اگرچه روندی آهسته داشته، اما قابل توجه و مثبت بوده است. این اقدامات با تمرکز بر تحقیق و توسعه در دانشگاه تهران به‌مدت بیش از یک دهه همراه بوده و در پی آن، مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی تأسیس شده که حالا حدود چهار سال از فعالیت آن می‌گذرد. هدف اولیه این مؤسسه، تحقیق و توسعه در کل زنجیره ارزش شاهدانه، کاوش در جنبه‌های علمی و فنی، تعیین استانداردها و شیوه‌نامه‌ها و همچنین شبکه‌سازی و تربیت نیروی انسانی متخصص بوده است.
در دانشگاه تهران و از طریق همکاری‌های ملی و بین‌المللی، در ۱۵ سال گذشته بیش از ۵۰ پروژه تخصصی در زمینه شاهدانه صنعتی، شاهدانه دارویی و ترکیبات مختلف آن انجام شده که نتیجه آن فارغ‌التحصیلی ده‌ها محقق متبحر است و این تحقیقات به‌طور مستمر ادامه دارد.
در حال حاضر در سازمان غذا و دارو، شیوه‌نامه‌ای وجود دارد که بر اساس آن امکان واردات CBD و تولید محصولات مشتق از آن فراهم شده و همین حالا چندین محصول از سوی شرکت‌های دارویی و بهداشتی به بازار عرضه گردیده است.
زمانی که در مورد CBD صحبت می‌کنیم، به ترکیبی اشاره داریم که به‌طور طبیعی اثر روان‌گردانی ندارد و چالش‌های قانونی آن به‌مراتب کمتر از THC است. در حال حاضر هزینه هر کیلوگرم از این ترکیب در بازار جهانی حدود هزار تا هزار و ۵۰۰ دلار است. در حالی که کشور ما با توجه به شرایط اقلیمی مناسب، تاریخچه طولانی کشت شاهدانه، نیروی کار و دانش بومی قادر به تولید این محصول با کیفیت مشابه و با هزینه‌های کمتر در یک زمان مشخص است. این موضوع نه تنها می‌تواند از خروج ارز جلوگیری کند بلکه می‌تواند موجب ارزآوری نیز شود.
اگر این برنامه به‌صورت مؤثر، استاندارد و بدون هیجان و موانع انحصاری در کشور پیاده‌سازی شود، ایران پتانسیل تبدیل به محور اصلی صادرات ترکیبات مشتق از شاهدانه در یک زمان کوتاه‌مدت را دارد. این امر علاوه بر درآمدزایی، می‌تواند به ایجاد اشتغال و کاهش مهاجرت نیز کمک کند.
ـ CBD از منظر دارویی چه کاربردهایی دارد؟
اگرچه دیگر کانابینوئیدها مانند CBG و ترکیب‌های ترپنی موجود در گیاه شاهدانه دارای خواص دارویی و درمانی هستند، در حال حاضر، تمرکز عمده در دنیا و ایران بر یک ترکیب کانابینوئیدی به نام کانابیدیول یا CBD متمرکز شده است. درباره این ترکیبات، نخستین موضوعاتی که به ذهن خطور می‌کند، خواص ضد دردی، ضداسپاسم و آرامش‌بخش آنها است، که البته اثرات دیگری نیز برای آنها گزارش شده است. آثار ضدالتهابی و همچنین ضدمیکروبی، از جمله ضدباکتری، ضدقارچ و حتی ضد ویروسی نیز برای CBD شناخته شده است. اگر بخواهم نمونه‌ای از داروهایی که برپایه CBD، THC و یا ترکیبی از این دو تولید شده‌اند، ذکر کنم، می‌توانم به موارد زیر اشاره کنم.
اپیدیولکس یکی از داروهای حاصل از شاهدانه است که توسط FDA تأیید شده و برای کنترل تشنج و صرع در سنین گوناگون و برای بیماران خاص کاربرد دارد. این دارو حاوی CBD خالص بوده و می‌تواند به بیمارانی که دچار اختلالات مربوط به تشنج و صرع هستند، کمک کند. اپیدیولکس تنها داروی تولید شده از شاهدانه نیست و داروهای دیگری مانند Sativex و Arvisol نیز وجود دارند. برای مثال، Sativex برای بیماران مبتلا به MS تجویز می‌شود و حاوی مخلوطی یک به یک از THC و CBD است.
علاوه بر این داروهای شناخته‌شده، CBD می‌تواند به‌عنوان یک مکمل نیز مورد استفاده قرار گیرد؛ به‌عنوان مثال قطره‌های CBD با غلظت‌های متفاوت که برای بهبود کیفیت خواب، کاهش استرس، اثرات ضداسپاسم و آرامش بیشتر به کار می‌روند.
این محصولات می‌توانند در قالب‌های مختلفی از جمله قطره زیرزبانی، شربت خوراکی، سافت ژل و دیگر فرم‌ها و ترکیبات عرضه شوند و در ایران نیز نمونه‌های مشابه این محصولات در یکی-دو سال اخیر به بازار آمده است. همچنین در حوزه آرایشی-بهداشتی و کاسموسوتیکال، انواع کرم‌ها و لوسیون‌ها که بر پایه ترکیبات حاصل از شاهدانه هستند نیز موجود است.
ـ در کنار CBD، شاهدانه صنعتی چه توانمندی‌هایی دارد؟
نباید این واقعیت را نادیده گرفت که صنایع مرتبط با شاهدانه صنعتی یا همپ نیز اهمیت دارند. وقتی شاهدانه صنعتی یا Hemp کشت می‌شود، یکی از اهداف برداشت دانه آن است. این دانه می‌تواند به‌طور مستقیم به عنوان دانه خوراکی در صنایع غذایی مختلف مورد استفاده قرار گیرد یا به فرآیند روغن‌کشی وارد شود. روغن خوراکی باارزشی که در صنایع دارویی و آرایشی-بهداشتی دارای کاربردهای گسترده‌ای است. کنجاله‌ای که پس از روغن‌کشی به‌دست می‌آید نیز می‌تواند چندین صنعتی بزرگ را تأمین کند. دانه شاهدانه منبعی غنی از پروتئین و حاوی ۲۰ اسیدآمینه ضروری است و می‌تواند نه تنها در فعالیت های انسانی، بلکه در دام و طیور و ... نیز به کار گرفته شود. افزون بر این، فیبر پوستی و چوبی به‌دست آمده از همپ در صنایع مختلف نظیر ساختمان، خودروسازی و هوا و فضا نیز کاربردهای فراوانی دارد.
نکته مهمی که باید به آن توجه شود این است که استانداردها و الزامات کشت، برداشت و فرآوری شاهدانه صنعتی و شاهدانه دارویی به‌طور کامل متفاوت است.
بدین ترتیب، در صنایعی که هدف آنها تولید CBD، CBG و محصولات مشتق از آن است، به ویژه در حوزه‌های دارویی و مکمل‌ها، به دلایل مختلف علمی و فنی از جمله تأثیر اقلیم بر کمیت و کیفیت تولید و به‌ویژه تبدیل کانابینوئیدها به یکدیگر، پیشنهاد می‌شود که حداقل در فاز اولیه اجرای این برنامه در کشور، کشت ارقام دارویی در شرایط کاملاً کنترل شده یا به‌عبارت دیگر، به‌صورت Indoor در گلخانه‌ها یا اتاقک‌های پرورش مدرن صورت پذیرد. در حالی که هدف از تولید بذر، استخراج روغن و تولید فیبر، با استفاده از ارقام شاهدانه صنعتی باید در مزارع استاندارد و در مقیاس وسیع و به‌صورت Outdoor انجام گردد.
انتهای پیام