بازدارندگی در پرتو تهدید؛ ارزیابی پایداری صنعت دفاعی ایران
در گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، تهدیدهای جدید آمریکا نسبت به ایران در شرایطی مطرح شده است که تجارب اخیر جنگ، بار دیگر به موضوع توان دفاعی، پایداری صنایع نظامی و هزینه‌های محتمل یک درگیری جدید توجه خاصی بخشیده است. در یک سمت این معادله، رئیس‌جمهور آمریکا از احتمال حمله مجدد به اهدافی در ایران سخن می‌گوید و از سوی دیگر، مقامات ایرانی تصریح می‌کنند که هرگونه اقدام نظامی جدید با واکنشی فوق‌العاده شدیدتر از قبل مواجه خواهد شد.
رئیس‌جمهور آمریکا در مصاحبه‌ای با شبکه نیوزمکس به احتمال حمله به منطقه کوه کلنگ نزدیک تأسیسات هسته‌ای نطنز اشاره کرد؛ ناحیه‌ای که به خاطر استقرار تأسیسات زیرزمینی و دژهای مستحکم آن، مورد توجه ویژه آمریکا قرار دارد. وی همچنین درباره بمبی که به نام «مادر همه بمب‌ها» شناخته می‌شود، توضیح داد که این سلاح هسته‌ای نیست و مدعی شد که ممکن است واشنگتن برای هدف قرار دادن تأسیسات مدنظرش به انتخاب‌های نظامی بیشتری نیاز داشته باشد. با این حال، ترامپ هیچ اشاره‌ای به صدور دستور قطعی برای استفاده از این بمب نکرد.
انتظار شکست سنگین‌تر برای مهاجمان به ایران
واکنش مقامات ایرانی به این تهدیدات تنها به محکومیت اظهارات واشنگتن محدود نشد. در روزهای اخیر، مسئولان دفاعی ایران از افزایش ظرفیت تولید تسلیحات، ارتقاء سامانه‌های دفاعی و آماده‌سازی اهدافی برای پاسخ متقابل سخن گفته‌اند. پیام کلیدی این موضع‌گیری‌ها این است که تکرار حمله به معنای تکرار وضعیت گذشته و واکنش مشابه نخواهد بود.
رضا طلایی‌نیک، سخنگوی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، اعلام کرد که هرگونه اقدام تجاوزکارانه جدید از سوی آمریکا یا رژیم صهیونیستی با پاسخی قاطع و شکست سنگین‌تر برای متجاوزان روبرو خواهد شد. وی با اشاره به احتمال حمله مجدد به تأسیسات ایران گفت اهدافی که نیروهای مسلح کشور می‌توانند در پاسخ به هرگونه تجاوز احتمالی مورد حمله قرار دهند، از پیش شناسایی و آماده شده‌اند.
طلایی‌نیک همچنین از دستیابی به فناوری‌ها و تجهیزات پیشرفته‌تر در زمینه موشکی و پهپادی و ارتقای توان پدافند هوایی، دریایی و زمینی خبر داد و افزود: برنامه‌های تولید تسلیحات متناسب با تحولات میدان نبرد به‌روزرسانی شده و ظرفیت‌های دفاعی کشور برای پاسخ به شرایط جدید توسعه یافته است.
این اظهارات در واقع بر دو مولفه آمادگی برای پاسخ نظامی و تلاش برای جلوگیری از توقف توان دفاعی ایران به مدت طولانی در نتیجه یک حمله احتمالی تأکید دارد.
در همین راستا، سخنگوی وزارت دفاع بر لزوم تاکید کرده است که ایران برای مقابله با جنگی طولانی‌تر نیز برنامه‌ریزی کرده و ظرفیت تولید تجهیزات و مهمات را افزایش داده است. اهمیت این موضع به این دلیل است که در یک درگیری فرسایشی، توانایی تأمین مداوم موشک‌ها، پهپادها، قطعات و مهمات می‌تواند به اندازه موجودی‌های اولیه جنگ، تعیین‌کننده باشد.
از نظر مسئولان دفاعی در ایران، تهدید به حمله و اعلام آمادگی برای پاسخ، دو بخش از یک رقابت بازدارنده‌اند. آمریکا تمایل دارد با برجسته‌سازی توان حمله به تأسیسات مستحکم، هزینه ادامه برنامه هسته‌ای ایران را افزایش دهد؛ در مقابل، تهران تلاش دارد تا نشان دهد که حمله به خاک کشور به معنای پایان درگیری یا مختل کردن توان واکنش ایران نخواهد بود.
افزایش ۲.۵ برابری تولید تسلیحات
یکی از مهم‌ترین اظهارات اخیر مقامات دفاعی ایران به وضعیت تولید تسلیحات پس از جنگ مربوط می‌شود. طلایی‌نیک در نهم اکتبر اعلام کرد که تولید تسلیحات داخلی در هفت ماه پس از جنگ، نسبت به دوره مشابه قبل به ۲.۵ برابر افزایش یافته است؛ این در حالی است که به گفته او، حملات دشمن به برخی تأسیسات خساراتی وارد نموده بود.
سخنگوی وزارت دفاع دو عامل مؤثر در ادامه تولید و افزایش ظرفیت آن را مورد اشاره قرار داد؛ نخست، پیش‌بینی مکان‌های جایگزین و امن برای ادامه فعالیت خطوط تولید و دوم، استفاده مؤثر از توان بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان.
با این وجود، توضیحاتی که این مقام دفاعی درباره ساختار تولید بیان کرده، به یکی از مسائل اساسی جنگ‌های مدرن تشبیه می‌شود. آسیب‌پذیری صنایع نظامی تنها با تعداد حملات یا میزان خسارت اولیه سنجیده نمی‌شود بلکه توانایی انتقال تولید، جایگزینی خطوط آسیب‌دیده و حفظ زنجیره تأمین نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
اگر تولید تجهیزات در پی حمله متوقف شود، حتی ذخایر بسیار هم ممکن است در یک جنگ طولانی کاهش یابد و جایگزینی آن کار سختی خواهد بود. برعکس، توزیع مراکز تولید، دسترسی به قطعات و مواد اولیه و امکان اصلاح سریع تجهیزات بر اساس تجارب عملیاتی، می‌تواند به حفظ توان دفاعی کمک نماید. ادعای وزارت دفاع ایران در مورد افزایش تولید، در همین چارچوب مطرح شده است.
طلایی‌نیک همچنین عنوان کرده است که ظرفیت تولید وزارت دفاع و شبکه همکار آن، شامل بیش از هزار نوع سامانه تسلیحاتی، تجهیزات و مهمات است. وی همچنین با بیان توان تولید داخلی، از امکان تأمین نیاز نیروهای مسلح در یک جنگ پایدار خبر داد. بر اساس توضیحات او، اولویت اول این ظرفیت، تأمین نیازهای داخلی است و صادرات محصولات مازاد نیز مورد برنامه‌ریزی قرار دارد.
پدافند هوایی و تجربه جنگ؛ معادله دفاعی ایران
در کنار تولید تسلیحات تهاجمی، ارتقای توان پدافند هوایی یکی از محورهای کلیدی اظهارات مقامات ایرانی بوده است. سخنگوی ارتش از برنامه‌های عملیاتی جدید، تعمیر و بازسازی سامانه‌های آسیب‌دیده، ورود تجهیزات جدید و افزایش هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیروهای مسلح خبر داد.
در یک حمله هوایی، صرف داشتن سامانه‌های پدافندی کافی نیست؛ شبکه راداری، توان کشف و شناسایی، ارتباط میان مراکز فرماندهی، سرعت تبادل اطلاعات و امکان جابه‌جایی یا جایگزینی سامانه‌ها نیز نقشی تعیین‌کننده دارند. به همین دلیل، بازسازی سامانه‌های آسیب‌دیده و اصلاح شیوه‌های مقابله با تهدیدات جدید می‌تواند بخشی از روند بازیابی توان دفاعی پس از جنگ باشد.
تجربه جنگ همچنین اهمیت مقابله با پهپادها و حملات ترکیبی را افزایش داده است. استفاده همزمان از موشک‌ها، پهپادها، جنگ الکترونیک و حملات هوایی، نیروهای دفاعی را با تهدیدهایی مواجه می‌سازد که پاسخ به آن‌ها به یک سامانه یا سلاح خاص محدود نمی‌شود. از این منظر، هماهنگی میان پدافند، نیروهای هوایی و دیگر بخش‌های دفاعی نقش بیشتری پیدا می‌کند.
از فشار روانی تا محاسبه هزینه‌های جنگ
اظهارات ترامپ درباره احتمال حمله به کوه کلنگ و ذکر نام «مادر همه بمب‌ها» در شرایطی مطرح شده که رسانه‌های آمریکایی نیز مشغول بررسی گزینه‌های نظامی برای حمله به تأسیسات هسته‌ای و زیرساخت‌های انرژی ایران هستند. رویترز با انعکاس گزارشی از سی‌ان‌ان نوشت که ارتش آمریکا گزینه استفاده از این بمب را در سناریوهای احتمالی مورد بررسی قرار داده است؛ هرچند رویترز اعلام کرد که نتوانسته این گزارش را به‌طور مستقل تأیید کند.
در شرایطی که گزینه نظامی هنوز در تحلیل‌ها و محاسبات واشنگتن با قدرت وجود دارد، تهران با تأکید بر آمادگی برای پاسخ، تلاش می‌کند تا هزینه‌ها و فواید حمله را برای واشنگتن دگرگون سازد. پیام ایران این است که حمله به یک تأسیسات یا زیرساخت، الزاما به نتیجه‌ای محدود و قابل مهار نخواهد انجامید و ممکن است دامنه درگیری را توسعه دهد.
این معادله به‌ویژه در ارتباط با تنگه هرمز و امنیت منطقه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هرگونه درگیری تازه بین ایران و آمریکا می‌تواند پیامدهایی فرای اهداف نظامی ابتدایی به همراه داشته باشد و بر امنیت کشتیرانی، بازار انرژی و وضعیت پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه تأثیر بگذارد. همین احتمال توسعه بحران یکی از عوامل کلیدی است که در ارزیابی پیامدهای یک حمله احتمالی باید مدنظر قرار گیرد.
وزیر دفاع پیشنهادی؛ پیوند مدیریت دفاعی با توان صنعتی
در چنین شرایطی، معرفی مهرداد اخلاقی کتابچی به عنوان وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح از اهمیت بالایی برخوردار است. با این که طی ماه‌های اخیر وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح به خوبی وظایف خود را در حوزه‌های مختلف انجام داده، اما به نظر می‌رسد که انتخاب وزیر دفاع پیشنهادی به تسهیل و تسریع فرآیندها و کارکردهای این وزارتخانه کمک شایانی خواهد کرد و نیز پیام انسجام و وحدت میان قوای مختلف را به نمایش خواهد گذاشت.
نباید فراموش کرد که وزارت دفاع در وضعیت پس از جنگ، تنها مسئول تأمین تجهیزات نیست؛ این وزارتخانه باید توانایی ایجاد هماهنگی میان نیازهای عملیاتی نیروهای مسلح، ظرفیت صنایع دفاعی، توسعه فناوری، تعمیر و نگهداری و برنامه‌ریزی برای شرایط احتمالی آینده را نیز داشته باشد.
اخلاقی کتابچی از مدیران مطرح در زمینه صنایع دفاعی به شمار می‌رود و دارای سابقه فعالیت در سازمان صنایع هوافضای وزارت دفاع است. آشنایی با این حوزه، به‌ویژه در شرایطی که توان موشکی و هوافضایی در معادلات دفاعی کشور دارای اهمیت است، می‌تواند به مدیریت نیازهای صنعتی و پشتیبانی نیروهای مسلح یاری رساند. تجربه مدیریتی در بدنه دفاعی همچنین می‌تواند به شناسایی بهتر ظرفیت‌های موجود، محدودیت‌های تولید و نیازهای عملیاتی کمک نماید.
یکی از مهم‌ترین ماموریت‌های وزیر پیشنهادی حفظ روند تولید و افزایش توان دفاعی در شرایطی است که احتمال حملات مجدد هنوز وجود دارد. این ماموریت تنها به افزایش تعداد تجهیزات محدود نمی‌شود؛ توسعه زنجیره تأمین داخلی، استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان، تقویت توان تعمیر و بازسازی و هماهنگی صنایع دفاعی با نیازهای روز میدان از جمله موضوعاتی هستند که در مدیریت این وزارتخانه اهمیت دارند. در کنار این مسائل، پشتیبانی از کارکنان نیروهای مسلح و بازنشستگان و تقویت دیپلماسی دفاعی نیز از محورهای مطرح‌شده در برنامه‌های وزیر پیشنهادی خواهد بود.
در خلاصه، تهدیدهای جدید آمریکا و پاسخ‌های مقام‌های ایرانی دوباره نشان می‌دهد که موضوع اصلی تنها احتمال وقوع یک حمله نیست، بلکه توانایی هر دو طرف برای ادامه یا متوقف‌کردن درگیری و میزان هزینه‌هایی است که می‌توانند به یکدیگر تحمیل نمایند. در حالی که آمریکا با مطرح کردن گزینه‌های نظامی در تلاش است تا فشار بر تهران را حفظ کند، ایران بر افزایش ظرفیت تولید، آمادگی برای پاسخ شدیدتر و حفظ توان دفاعی تأکید می‌نماید.
با این حال، در مورد قدرت واقعی هر طرف و احتمال نتایج یک درگیری جدید نمی‌توان به سادگی بر اساس سخنان سیاسی یا آمار منتشره از سوی نهادهای نظامی قضاوت کرد. آنچه مسلم است، اهمیت آمادگی دفاعی، پایداری صنایع نظامی و ارزیابی پیامدهای منطقه‌ای جنگ است؛ عواملی که می‌توانند در تصمیم‌گیری طرفین برای ورود به یک درگیری جدید یا جلوگیری از آن تأثیرگذار باشند.