الگویی برای تبدیل مدارس متوسطه به محیط‌هایی متمرکز بر تحقیق
به نقل از ایسنا، فرآیند آموزش در مدارس به سادگی انتقال اطلاعات آموزشی از معلم به فراگیران خلاصه نمی‌شود. برای تحقق یادگیری مؤثر، کلاس باید فضایی آرامش‌بخش، نظم‌دهی شده و قابل پیش‌بینی را فراهم کند و دانش‌آموزان نیز باید با معلم در این راستا همکاری کنند. مدیریت کلاس یکی از جوانب حیاتی در ایجاد این نوع محیط به شمار می‌آید. معلم باید توانایی جلب توجه دانش‌آموزان، سازماندهی فعالیت‌های آموزشی و برقراری نظم را بدون استفاده از خشونت یا تنبیه داشته باشد. تکیه مداوم بر یک شیوه تدریس خاص ممکن است موجب خستگی و بی‌توجهی دانش‌آموزان گردد و به تبع آن، مشکلات انضباطی افزایش یابد. از این رو، آشنایی با روش‌های تدریس متنوع و به کارگیری شیوه‌های فعال و مشارکتی، از اهمیت بالایی برخوردار است. در این مدل‌ها، دانش‌آموز تنها به شنیدن اکتفا نکرده، بلکه به صورت فعال در فرایند یادگیری شرکت می‌کند، سؤال می‌پرسد، با دیگران همکاری دارد و به دنبال پیدا کردن راه‌حل برای مسائل پیش‌رو است.
مدرسه پژوهنده می‌تواند راهکاری مؤثر برای ایجاد چنین تحولی در آموزش باشد. در این مدل آموزشی، پژوهش به فعالیتی محدود به گروه‌های خاص یا مناسبت‌های کلاسی تبدیل نمی‌شود، بلکه در کلیه ابعاد مدرسه، از مدیریت و تدریس معلمان تا تکالیف محول شده و شیوه‌های ارزیابی دانش‌آموزان، نقش ایفا می‌کند. هدف این است که دانش‌آموزان به جای صرفاً حفظ کردن اطلاعات، درباره علل و چگونگی رخدادها تفکر کرده و برای یافتن پاسخ‌ها، جست‌وجو و تبیین کنند. چنین رویکردی می‌تواند به پرورش نسلی خلاق، متفکر و با توانایی در حل مسائل کمک شایانی نماید. در فضایی چون مدرسه پژوهنده، کتابخانه، آزمایشگاه‌ها، بازدیدهای آموزشی و اردوهای علمی نیز جزو محیط‌های یادگیری به شمار می‌آیند. همچنین، روش‌های مانند اقدام‌پژوهی و درس‌پژوهی می‌تواند معلمان و مدیران را در شناسایی مشکلات واقعی مدارس و کلاس‌ها یاری کند تا اطلاعات لازم را جمع‌آوری کرده و راه‌حل‌های عملی برای برطرف کردن آن‌ها را آزمایش نمایند.
در این زمینه، حسن حاجی علی‌بیکی، از گروه علوم تربیتی واحد دماوند دانشگاه آزاد اسلامی و دو همکار دیگرش، تحقیقی انجام داده‌اند که الگوی مناسبی برای مدرسه پژوهنده در دوره اول متوسطه شهر تهران طراحی می‌کند. این پژوهش به زبانی ساده بررسی می‌کند که چگونه یک مدرسه می‌تواند پژوهش را از یک فعالیت حاشیه‌ای به بخشی از فرهنگ و فعالیت‌های روزمره خود تبدیل کند. در این پژوهش، به نقش معلم پژوهنده، دانش‌آموز پرسشگر، خانواده‌های حامی، فضای عمومی مدرسه و قوانین حمایتی توجه ویژه‌ای شده است. معلم پژوهنده به فردی اطلاق می‌شود که به طور منظم به بررسی و تحلیل عملکرد خود در راستای شناسایی و اصلاح مشکلات آموزشی و تربیتی می‌پردازد.
پژوهش انجام شده از منظر هدف، پژوهشی کاربردی و از نظر شیوه، ترکیبی از مطالعات کیفی و کمی است. در بخش کیفی، پژوهشگران با ۱۵ نفر از معلمان دوره‌های اول و دوم متوسطه در تهران مصاحبه کردند و سپس متن مصاحبه‌ها را بررسی و نقاط کلیدی آن را به صورت کدهای اولیه شناسایی کردند. در ادامه کدهایی که بیشترین ارتباط را داشته‌اند، در قالب مقولات اصلی دسته‌بندی کردند. این راهکار به پژوهشگران کمک کرد تا دیدگاه‌ها و تجربیات معلمان را به طرز منظم‌تری تحلیل کنند. در بخش کمی نیز، مدیران آموزشی، اساتید دانشگاه و کارشناسان آموزشی که به صورت هدفمند انتخاب شده بودند، نظرات خود را درباره شاخص‌های به دست آمده ابراز کردند.
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که معلمان پژوهنده در مقایسه با دیگر معلمان، عملکرد آموزشی بهتری از خود نشان می‌دهند. مطابق با این یافته، معلمانی که به تحلیل عملکرد خود می‌پردازند، در زمینه مشکلات کلاس سؤال‌هایی طرح کرده و در جهت بهبود روش‌های آموزشی خود اقدام می‌کنند، قادر به ایفای نقش مؤثری در فرآیند یادگیری خواهند بود. در این مدل، مدرسه پژوهنده بر پایه سه حوزه کلی، شامل نیروی انسانی، جو عمومی مدرسه و قوانین و مقررات استوار است.
در بین شاخص‌های شناسایی شده، معلم از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است چرا که او یکی از ارکان اصلی ارتباط میان محتوا و دانش‌آموز است. اگر معلمی به پژوهش ایمان داشته باشد و مهارت‌های لازم برای انجام آن را فرا گیرد، می‌تواند دانش‌آموزان را نیز به جست‌وجوگری و پرسشگری تشویق کند. با این حال، مسئولیت ایجاد مدرسه پژوهنده تنها بر عهده معلم نیست. مدیران مدرسه می‌بایست از فعالیت‌های پژوهشی حمایت کنند، خانواده‌ها باید با برنامه‌ها و فعالیت‌های مدرسه همراهی داشته باشند و همچنین قوانین و منابع لازم برای این کار باید فراهم گردد. بدون حمایت مدیریتی و وجود زمان، امکانات و آموزش‌های مناسب، انتظار از معلمان برای انجام پژوهش‌های مداوم امری دشوار خواهد بود.
براساس پیشنهادات مطرح شده در این تحقیق، اجرای کارگاه‌های آموزشی در زمینه اقدام‌پژوهی برای معلمان و اعضای مدیریتی مدارس از اهمیت زیادی برخوردار است. اقدام‌پژوهی به معنای شناسایی یکی از مشکلات واقعی در محیط کاری، جمع‌آوری اطلاعات درباره آن، اجرای راه‌حلی و ارزیابی نتایج حاصل از آن است. آموزش این فرآیند می‌تواند به معلمان کمک کند تا مشکلات کلاس را با دقت بیشتری شناسایی کرده و برای حل آن‌ها از راهکارهای عملی بهره‌جویند. همچنین پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که روش‌هایی برای افزایش انگیزه معلمان نسبت به پژوهش، رابطه میان پژوهش و روحیه کاری آن‌ها و دلایل کم‌توجهی برخی معلمان به فعالیت‌های پژوهشی مورد بررسی قرار گیرد. ارزیابی عملکرد آموزشی و تربیتی معلمان پژوهنده از طریق مشاهده و دریافت نظرات دانش‌آموزان نیز می‌تواند تصویری دقیق‌تری از تأثیر این رویکرد ارائه کند.
اهمیت این یافته‌ها که در «فصلنامه جامعه‌شناسی آموزش و پرورش» وابسته به انجمن جامعه‌شناسی آموزش و پرورش ایران منتشر شده است، این است که مدرسه پژوهنده را به یک عنوان یا برنامه اداری محدود نمی‌سازد، بلکه به عنوان رویکردی در اداره و آموزش تلقی می‌کند. در این نوع مدرسه، دانش‌آموزان این امکان را می‌یابند که به بررسی مسائل از زوایای گوناگون بپردازند، درباره آن‌ها سؤال کنند و با کمک معلم و همکلاسی‌های خود به پاسخ نیازهای خود دست یابند. این رویکرد می‌تواند فرایند یادگیری را از حالت حفظی و یک‌جانبه خارج کند و ارتباط بیشتری میان آموزش‌های مدرسه و مسائل واقعی زندگی فراهم آورد. ناگفته نماند که اجرای موفق این مدل به آموزش مستمر کارکنان، حمایت مدیریتی، مشارکت خانواده‌ها، تأمین منابع و ایجاد قوانین حمایتی نیاز دارد.
انتهای پیام