مرز پاکستان در دسترس است، اما ۳ هزار کامیون ایرانی در آن متوقف شده‌اند

با وجود هدف‌گذاری ایران و پاکستان برای دستیابی به تجارت سالانه‌ای به ارزش ۱۰ میلیارد دلار، وضعیت توقف ۳۰۰۰ کامیون در مرز ریمدان و موانع موجود در استفاده از بنادر پاکستان به طور جدی بر فرآیند گسترش این مسیر تجاری تأثیر گذاشته است.

ایران و پاکستان تاکید دارند که باید مبادلات تجاری خود را به سطح سالانه ۱۰ میلیارد دلار ارتقاء دهند، اما محدودیت‌های موجود در مرز ریمدان و مشکلات مرتبط با بهره‌برداری از بنادر پاکستان برای تأمین نیازهای کالایی ایران، همچنان مانع استفاده حداکثری از ظرفیت‌های حمل‌ونقل بین دو کشور می‌شود.

مرز ریمدان در ناحیه جنوب شرقی سیستان‌وبلوچستان، طی ماه‌های اخیر به یکی از شلوغ‌ترین مسیرهای تبادل کالا میان ایران و پاکستان تبدیل شده است؛ با این حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخی از کامیون‌های ایرانی به مدت ۲۰ تا ۳۰ روز معطل مانده‌اند. اکنون حدود 3000 کامیون در انتظار عبور از این مرز قرار دارند.

این وضعیت نه تنها هزینه‌های حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد، بلکه موجب اختلال در گردش ناوگان و در نتیجه کاهش ظرفیت واقعی این گذرگاه می‌شود که به نوبه خود، تجارت میان دو کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

تعدد رویه‌ها و محدودیت‌های زیرساختی

یکی از چالش‌های عمده در سمت پاکستانی مرز، تعدد نهادهای دخیل در فرآیندهای مرزی و پیچیدگی هماهنگی بین آنهاست. در این بخش، گمرک پاکستان، نیروهای امنیتی و شرکت لجستیکی NLC در فرآیندهای مختلف تأثیر دارند.

محدودیت ظرفیت توزین، رویه‌های متنوع و نیاز به بارگیری مجدد بار از یک کامیون و انتقال آن به ناوگان طرف مقابل، بر مدت زمان عبور کالا بیفزاید. این فرایند که به اصطلاح «ترانشیپمنت» نامیده می‌شود، نیاز به عملیات اضافی تخلیه و بارگیری دارد و می‌تواند به افزایش صف کامیون‌ها و هزینه‌های لجستیکی منجر شود.

در عوض، در صورتی که دو کشور به توافق برسند و الزامات اجرایی را فراهم کنند، اجرای تدریجی حمل مستقیم کامیون‌ها با استفاده از ظرفیت موافقت‌نامه‌های حمل‌ونقلی و سازوکار کارنه‌تیر (TIR) می‌تواند به کاهش زمان توقف‌ها کمک کند.

علاوه بر اصلاح رویه‌ها، نیاز به توسعه پارکینگ کامیون‌ها، افزایش ظرفیت باسکول‌ها، ایجاد انبار و سردخانه و فراهم کردن خدمات اساسی برای رانندگان در مرز ریمدان احساس می‌شود؛ به‌ویژه اگر این مرز قرار باشد نقش بیشتری در مبادلات تجاری دو کشور ایفا کند.

اهمیت دسترسی به بنادر پاکستان برای مسیرهای جایگزین

علاوه بر چالش‌های مرزی، استفاده از بنادر پاکستان برای تأمین کالاهای وارداتی ایران نیز با مشکلاتی مواجه است. بر اساس اظهارات محمد ملک‌زاده، رئیس انجمن شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران، در پی تحولات اخیر و اختلال در مسیرهای دریایی، تعدادی از محموله‌ها در بنادر پاکستان، از جمله کراچی، گوادر و بندر قاسم، از تخلیه خارج شده‌اند یا در وضعیت نامشخصی باقی مانده‌اند.

این مقام صنفی همچنین تاکید کرد که پاکستان می‌تواند در جابه‌جایی تعدادی از کالاها نظیر برنج و چای موثر باشد؛ اما تبدیل آن به یک کریدور پایدار برای تأمین نیازهای ایران، نیازمند توافق‌های عملیاتی و فراهم شدن زیرساخت‌های لازم است.

مذاکرات از فروردین‌ماه با طرف‌های پاکستانی در حال انجام است، اما تاکنون به یک راهکار جامع و عملی برای بهره‌برداری از این ظرفیت دست نیافته‌اند.

از توافق سیاسی تا کریدور عملیاتی ایران و پاکستان

محدودیت‌های فنی در ناوگان دو کشور، تفاوت در ظرفیت بارگیری کامیون‌ها و ملزومات ایمنی برای حمل برخی بارها، نظیر گاز مایع، از جمله موانع موجود در این مسیر به شمار می‌روند. همچنین، افزایش هزینه حمل گاز از حدود ۹۰ دلار به ۳۵۰ دلار نیز می‌تواند بر تصمیم شرکت‌ها برای بهره‌برداری از این مسیر تأثیرگذار باشد.

دستیابی به هدف تجارت ۱۰ میلیارد دلاری ایران و پاکستان وابسته به صرفا افزایش تعداد کامیون‌ها یا استفاده مقطعی از بنادر این کشور نیست. برای بهبود این وضعیت، کاهش زمان توقف در ریمدان، توسعه زیرساخت‌های مرزی، تسهیل حمل مستقیم و تعیین وضعیت محموله‌های باقی‌مانده در بنادر پاکستان باید به‌طور هم‌زمان مدنظر قرار گیرد.

علاوه بر این، برای تقویت تاب‌آوری زنجیره تأمین ایران، استفاده از مسیر پاکستان باید به‌طور همزمان با دیگر گذرگاه‌ها و مسیرهای جایگزین توسعه یابد، نه اینکه خود به یک گلوگاه تازه در فرآیند ورود کالا تبدیل شود.