جانفدایی برای ایران؛ از میدان دفاع تا صیانت از منابع ملی
به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، ایران بزرگترین دارنده ذخایر نفت و گاز دنیا است اما به دلیل فرسودگی تجهیزات، مصرف بالای سوخت در صنایع، نیروگاه‌ها و خودروها، راندمان پایین و بدمصرفی، هر سال شکاف تولید و مصرف انرژی در کشور عمیق‌تر می‌شود.
تا آنجا که در تابستان کمبود برق گریبان مردم و صنایع را می‌گیرد و در زمستان گاز پتروشیمی‌ها، نیروگاه‌ها و صنایع با محدودیت روبه‌رو می‌شود. زیرساخت‌های انرژی کشور نیز با محدودیت‌های سرمایه‌گذاری، فرسودگی تجهیزات و آسیب‌های ناشی از حملات اخیر مواجه است.
در چنین شرایطی، صرفه‌جویی دیگر یک پیام اخلاقی یا توصیه عمومی نیست و باید توسط هر کدام از افراد جامعه انجام شود. بنابراین در شرایطی که از جانفدایی برای کشور سخن می‌گوییم، این مفهوم تنها به حضور در میدان‌های دفاعی نباید محدود بماند و درست مصرف کردن منابع ملی نیز بخشی از مسئولیت میهنی هر جانفدایی است.
ناترازی انرژی فقط کمبود سوخت نیست
ناترازی انرژی با افزایش مقطعی ظرفیت تولید به‌تنهایی حل نمی‌شود. مشکل فقط محدود به برق نیست. گاز طبیعی که سهم اصلی سبد انرژی ایران را تشکیل می‌دهد، در روزهای سرد سال با افزایش شدید تقاضای خانگی مواجه است. در چنین وضعیتی، تامین گاز بخش خانگی، تحویل سوخت به نیروگاه‌ها و صنایع را کاهش می‌دهد و محدودیت گاز مصرف گازوئیل و مازوت را بالا می‌برد.
اگرچه ناترازی انرژی چند سال است که در ایران به یکی از مهمترین کلید واژه‌ها تبدیل شده اما در جنگ رمضان این مشکل تشدید شده است.
در حوزه بنزین نیز رشد مصرف و فاصله میان تولید متعارف پالایشگاه‌ها و تقاضای داخلی، فشار زیادی بر نظام تامین سوخت وارد کرده است. با این حال رئیس‌جمهور اعلام کرده که با همراهی مردم و صرفه‌جویی در مصرف بنزین، از واردات این حامل انرژی بی‌نیاز شدیم.
نکته مهم آن است که برخورداری از منابع انرژی به‌تنهایی به معنای دسترسی نامحدود و بدون هزینه به آن نیست. تولید گاز و بنزین به سرمایه‌گذاری، تجهیزات، نیروی انسانی متخصص و زیرساخت‌هایی وابسته است که توسعه و نگهداری آنها زمان‌بر و پرهزینه است. پس هر میزان کاهش مصرف غیرضروری می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر این مجموعه را کاهش دهد.
آمارها نشان می‌دهد برای تولید یک واحد انرژی ۱۰ برابر سرمایه بیشتر نیاز است و همین میزان انرژی را می توان با یک دهم سرمایه با صرفه‌ویی در کشور آزاد کرد.
صرفه‌جویی؛ از حرف به عمل
رئیس‌جمهور پزشکیان با تاکید بر ضرورت مدیریت مصرف انرژی، همراهی مردم را یکی از عوامل موثر در عبور از مشکلات دانست و با اشاره به اقدامات دولت برای مدیریت مصرف سوخت اعلام کرد که کشور با صرفه‌جویی و اصلاح الگوی مصرف توانسته بخشی از فشار تامین انرژی را کاهش دهد.
پزشکیان در اظهارات اخیر خود، هزینه واردات بنزین مورد نیاز کشور را حدود ۱۲ میلیارد دلار عنوان کرد و گفت که با همراهی مردم و مدیریت مصرف، کشور از واردات بنزین بی‌نیاز شد. اهمیت این اظهارات فقط در بیان رقم صرفه‌جویی نیست؛ مساله اصلی، پیوند میان رفتار مصرف‌کنندگان و توانایی کشور برای تامین نیازهای اساسی است زیرا منابع حاصل از این صرفه جویی ها، می‌تواند به کاهش هزینه‌های ملی کمک کند.
البته نباید تمام مسئولیت ناترازی را بر گردن مردم نهاد. کیفیت خودروها، راندمان پایین تجهیزات، فرسودگی زیرساخت‌ها، اتلاف انرژی در شبکه آب، برق و گاز و ضعف بهره‌وری صنایع هم نقش پررنگی در افزایش مصرف دارند و اصلاح رفتار مصرف‌کنندگان با اصلاح ساختار تولید و توزیع انرژی باید همراه شود.
رئیس‌جمهوری نیز با توجه به این موضوع، بر مدیریت مصرف از محیط کار برای مدیران و شهرداران تاکید کرد زیرا دعوت مردم به صرفه‌جویی زمانی اثرگذار خواهد بود که دستگاه‌های اجرایی نیز در مصرف برق، گاز، سوخت خودروها و انرژی ساختمان‌های اداری الگوی عملی ارائه کنند.
تاکید رهبر شهید بر ضرورت صرفه‌جویی
صرفه‌جویی انرژی پیش از این نیز مورد تاکید رهبر شهید انقلاب، آیت الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای قرار گرفته بود. ایشان دوم بهمن ۱۴۰۳، در جریان بازدید از نمایشگاه دستاوردهای بخش خصوصی و گفت‌وگو با مسئولان حوزه انرژی بر ضرورت اقدام عملی برای کاهش ناترازی تاکید کردند.
در آن دیدار، پس از توضیحات وزیر نیرو درباره برنامه‌های رفع ناترازی برق، امام شهید با بیان ضرورت صرفه‌جویی فرمودند: بهترین راه صرفه‌جویی است، کاری کنید صرفه‌جویی شود. ایشان همچنین با اشاره به طرح‌هایی که سال‌ها برای جلوگیری از هدررفت گاز مطرح شده بود اما به نتیجه مطلوب نرسیده بود، خواستار اقدام عملی شدند و بر کافی نبودن وعده‌ها و گزارش‌ها تاکید کردند.
این تذکر را می‌توان فراتر از یک توصیه درباره مصرف انرژی دانست. مساله، فاصله میان دانستن و عمل کردن است؛ فاصله‌ای که گاهی در نظام اداری و اجرایی کشور نیز دیده می‌شود. سال‌ها درباره ضرورت کاهش مصرف، افزایش راندمان نیروگاه‌ها، جلوگیری از هدررفت گاز و اصلاح الگوی مصرف صحبت شده است، اما تداوم ناترازی نشان می‌دهد که اجرای برنامه‌ها باید با جدیت بیشتری دنبال شود.
البته صرفه‌جویی قرار نیست جایگزین سرمایه‌گذاری در صنعت برق و گاز یا مسئولیت دستگاه‌های اجرایی شود زیرا اگر رشد مصرف از افزایش ظرفیت سبقت بگیرد بخشی از سرمایه‌گذاری‌های جدید پاسخ‌گوی تقاضای اضافی خواهد شد و فرصت کمتری برای کاهش ناترازی می‌ماند.
تاکید رهبر شهید بر اقدام عملی، امروز نیز در بحث انرژی موضوعیت دارد. نمی‌توان از مردم خواست مصرف خود را مدیریت کنند، اما در مقابل، اصلاح تجهیزات پرمصرف، کاهش اتلاف شبکه و بهینه‌سازی مصرف در دستگاه‌های دولتی را به آینده موکول کرد.
پیام رهبر جدید و ضرورت مدیریت انرژی
در بررسی مواضع اخیر آیت الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی نیز میان تاکید مستقیم بر صرفه‌جویی و تاکید کلی بر مدیریت انرژی تفاوت وجود دارد.
در پیام منتشرشده رهبر انقلاب به مناسبت هفته دولت در ۶ شهریور ۱۴۰۵، از مدیریت انرژی در کنار تامین کالاها و خدمات مورد نیاز مردم و ترمیم نقاط آسیب‌دیده به‌عنوان بخشی از اقدامات دولت یاد شده است. آیت الله سید مجتبی خامنه ای در این پیام، بر تقویت تولید داخلی، پیگیری مسائل اقتصادی و حفظ انسجام اجتماعی نیز تاکید کردند.
با این همه، مدیریت انرژی یکی از موضوعاتی است که تحقق اهداف اقتصادی و استمرار تولید به آن وابسته است. حفظ ظرفیت تولید داخلی، کاهش هزینه‌های ملی و پایداری خدمات عمومی، همگی به این بستگی دارند که انرژی موجود چگونه تولید، توزیع و مصرف شود. صرفه‌جویی باید به رفتاری قابل سنجش تبدیل شود که هم در تصمیم‌های دولت و هم در عملکرد بنگاه‌های اقتصادی و زندگی روزمره مردم قابل رویت است.
حجت الاسلام و المسلمین حاج حسین طائب رئیس سازمان بسیج مستضعفین، نیز با اشاره به ضرورت مدیریت مصرف و افزایش تولید انرژی، دو ماموریت ترویج فرهنگ صرفه‌جویی و کاهش مصرف و ورود متخصصان به عرصه تولید برای افزایش تولید بنزین، گازوئیل و فرآورده‌های پتروشیمی را برای نیروهای جان‌فدای کشور مطرح کرده است.
این نگاه، صرفه‌جویی را از یک توصیه فردی به مسئولیتی اجتماعی پیوند می‌دهد. در این چارچوب، جانفدایی برای کشور تنها به حضور در موقعیت‌های پرخطر محدود نیست و هر فردی متناسب با توانایی و جایگاه خود می‌تواند در حفظ منابع ملی و کاهش فشار بر زیرساخت‌های کشور نقش داشته باشد.
این اقدامات شاید به‌تنهایی بزرگ به نظر نرسند اما زمانی که در مقیاس سطح کلان جامعه تکرار شوند، نتیجه متفاوت خواهد بود.
از سه‌شنبه‌های بدون خودرو تا حفظ چرخ تولید
پزشکیان در اظهارات خود بر اقداماتی مانند گازسوز کردن خودروها و اجرای سه‌شنبه‌های بدون خودرو نیز اشاره دارد و خواستار شکل‌گیری یک حرکت عمومی برای کاهش مصرف سوخت شده است.
بنابراین، مساله صرفه‌جویی فقط میزان مصرف یک خانوار یا هزینه قبض انرژی نیست و با اشتغال، تولید کالاهای مورد نیاز مردم و هزینه‌های اداره کشور ارتباط دارد.
مقابله با ناترازی انرژی به ترکیبی از افزایش ظرفیت تولید، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، اصلاح تجهیزات پرمصرف و تغییر الگوی مصرف نیاز دارد. هیچ‌یک از این اقدامات به‌تنهایی کافی نیست، اما مدیریت مصرف می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از فشار موجود را کاهش دهد و فرصت لازم برای اصلاحات اساسی‌تر را فراهم کند.
صرفه‌جویی زمانی از شعار به عمل تبدیل می‌شود که در مصرف روزانه مردم، تصمیم‌های مدیران، برنامه‌های صنایع و سیاست‌های دولت نمود پیدا کند.
جانفدایی برای ایران، در کنار آمادگی برای دفاع از کشور، به معنای مراقبت از منابع آن نیز هست. منابعی که حفظ آنها به تصمیم‌های بزرگ مدیریتی و رفتارهای کوچک اما مستمر میلیون‌ها نفر وابسته است.