احتمال واریز ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ تا پایان امشب/ چشم‌انداز طرح در شرایط تورمی
بر اساس گزارش ایسنا، با پایان مرحله خوداظهاری برای افزایش اعتبار کالابرگ از یک میلیون به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان در تاریخ ۲۷ مهرماه، مشخص شد که ۳۳ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر برای بهره‌مندی از افزایش اعتبار خود ثبت‌نام کرده‌اند. رئیس سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها اعلام کرده که تا امشب، افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ اعمال خواهد شد. بخشی از منابع این طرح نیز با توجه به دستور رئیس‌جمهور، از محل صرفه‌جویی در بخش سوخت و آرد و نان تأمین می‌گردد. در حال حاضر، اعتبار یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ به‌طور نسبی هزینه‌های تأمین کالاهای اساسی را پوشش می‌دهد، اما این موضوع همزمان با تورم عمومی و منابع اختصاص‌یافته به کالابرگ در ماه‌های آینده اهمیت دارد. در ابتدای راه‌اندازی طرح کالابرگ در دی‌ماه سال گذشته، یکی از اهداف، افزایش رقم کالابرگ متناسب با تورم عمومی بود.
برای خانوارهای کم درآمد، کالابرگ فقط به عنوان یک اعتبار خرید یا کمک هزینه ماهانه مطرح نیست؛ بلکه این حمایت می‌تواند بخشی از نگرانی همیشگی خانواده را در تأمین نیازهای اولیه کاهش دهد. در شرایطی که قیمت برخی اقلام از جمله مواد غذایی، گوشت، لبنیات، برنج و سایر کالاهای ضروری برای بسیاری از خانواده‌های کم‌درآمد به شدت افزایش یافته، کالابرگ ممکن است به معنای کاهش بار تأمین مایحتاج خانواده باشد؛ حمایتی که اگرچه ممکن است در نگاه اول عددی کوچک جلوه کند، اما برای خانواده‌ای که بخش عمده‌ای از درآمدش صرف تأمین نیازهای ضروری می‌شود، تأثیر قابل ملاحظه‌ای دارد.
براساس آخرین گزارش مرکز آمار، تورم سالانه به ۷۳ درصد و تورم نقطه‌ای به مرز ۹۰ درصد رسیده است. در این فضای دشوار، دولت در تلاش است تا با سیاست‌های حمایتی، ناتوانی در خرید مصرف‌کنندگان را جبران کند. افزایش اعتبار کالابرگ از یک میلیون به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به ازای هر نفر، بخشی از این برنامه‌ها می‌باشد. در صورتی که این برنامه افزایش اعتبار متناسب با رشد قیمت کالاهای اساسی ادامه یابد، می‌تواند به یکی از ابزارهای مهم حمایتی دولت تبدیل شود.
حسن نوروزی، مدیرعامل سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها اظهار کرده است که دولت از ابتدای سال ۱۴۰۴ برای جبران بخشی از کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان و در پی افزایش قیمت سبد کالاهای مشمول کالابرگ، برنامه‌هایی را در دست اجرا دارد.
حمایت مقطعی یا سیاست مستمر؟
مدیرعامل سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها اعلام کرده است که در مرحله نخست، ۱۸ میلیون و ۳۰۰ هزار خانوار، معادل بیش از ۴۰ میلیون نفر، به‌عنوان گروه‌های نیازمندتر به حمایت شناسایی شده‌اند. از این مجموع، ۱۰ میلیون و ۹۰۰ هزار خانوار که برابر با ۳۳ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر می‌باشد، تا پایان مهلت خوداظهاری در ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵، اطلاعات اقتصادی خود را ثبت کردند و درخواست اعتبار بیشتری نمودند. نوروزی همچنین اشاره کرده که در آبان‌ماه نیز به خانوارها فرصتی برای خوداظهاری و ثبت‌نام داده خواهد شد.
دولت از خانوارها خواسته تا اطلاعاتی درباره درآمد ماهانه، خودرو و ملک خود را ارائه کنند تا فرایند شناسایی تکمیل گردد. در این راستا، به‌گفته نوروزی، مهلت ثبت اطلاعات در چند مرحله افزایش یافته و برای کسانی که اطلاعات خود را ثبت کرده‌اند، افزایش اعتبار در نظر گرفته شده است.
محمداسماعیل مطلق، معاون دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی ضمن تأکید بر امنیت غذایی به این نکته اشاره کرد که این مفهوم به تولید و تأمین مواد غذایی محدود نمی‌شود و درباره ۲۲۱ اقدام مد نظر در سند ملی امنیت غذا و تغذیه صحبت کرد و در عین حال گزارش داد که انتخاب ۱۲ قلم کالای مشمول کالابرگ نیز به منظور تأمین بخشی از نیازهای تغذیه‌ای خانوارها و حمایت از اقشار کم‌درآمد انجام شده است.
سودمندی طرح کالابرگ صرفاً به پرداخت ۵۰۰ هزار تومان اعتبار اضافی برای هر نفر محدود نمی‌شود. مسئله اصلی، نحوه ارتباط این حمایت با تغییرات واقعی هزینه‌های زندگی است. در شرایطی که قیمت مواد غذایی و کالاهای اساسی افزایش می‌یابد، یک مبلغ ثابت از کمک دولتی به تدریج بخش کمتری از نیازهای خانوار را تأمین می‌کند؛ مگر این که مبلغ اعتبار نیز مورد بررسی و بازنگری قرار گیرد تا با تغییر هزینه سبد مصرفی هماهنگ شود.
از این منظر، آینده کالابرگ بستگی به سازوکار دولت در تعیین مبلغ اعتبار در ماه‌های آتی دارد. در صورتی که افزایش اعتبار تنها در زمان‌های خاص و بعد از افزایش شدید قیمت‌ها اتفاق بیفتد، حمایت معیشتی ممکن است با تاخیر نسبت به تورم انجام گیرد. در مقابل، اگر بازنگری اعتبار بر اساس شاخص‌های روشن و دوره‌ای انجام شود، امکان پیش‌بینی دقیق‌تری برای خانوارها به‌وجود خواهد آمد.
کالابرگ چقدر از فشار تورم را جبران می‌کند؟
هدف اصلی کالابرگ، جبران بخشی از کاهش قدرت خرید خانوارها در تأمین کالاهای ضروری است. تفاوت این ابزار با پرداخت نقدی در این است که اعتبار اختصاص‌یافته صرف خرید کالاهای مشخصی می‌گردد و به‌طور مستقیم به تأمین نیازهای مصرفی خانوار اختصاص می‌یابد.
با این حال، اثرگذاری واقعی طرح به رابطه میان مبلغ اعتبار و هزینه‌های واقعی سبد خرید وابسته است. چنانچه قیمت کالاهای اساسی سریع‌تر از مبلغ اعتبار حمایتی افزایش یابد، حتی با افزایش اعتبار کالابرگ نیز ممکن است سطح قبلی مصرف خانوار حفظ نشود.
به عنوان مثال، اعتبار ۵۰۰ هزار تومانی اضافی برای هر نفر در یک خانوار چهار نفره، به معنای اعتبار خریدی برابر با دو میلیون تومان است. این مبلغ می‌تواند بخشی از هزینه خرید مواد غذایی را پوشش دهد، اما میزان جبران فشار ناشی از تورم به قیمت روز کالاها، ترکیب خرید خانوار و سهم مواد غذایی از کل هزینه‌های زندگی وابستگی دارد.
نکته حائز اهمیت این است که تورم خانوارها تنها به مواد غذایی محدود نمی‌شود. هزینه‌های مسکن، حمل‌ونقل، درمان، آموزش و سایر نیازهای ضروری نیز بر بودجه ماهانه خانوار تأثیرگذار هستند. از این رو، کالابرگ می‌تواند در حوزه خرید کالاهای مشمول نقش حمایتی ایفا کند، اما به تنهایی قادر نیست تمام فشار ناشی از افزایش هزینه زندگی را جبران نماید.
از این رو، ارزیابی موفقیت این طرح نباید فقط بر اساس تعداد افراد مشمول یا مجموع اعتبار پرداخت شده صورت گیرد. میزان خرید واقعی کالاهای اساسی، تغییر در مصرف خانوارها، دسترسی به اقلام ضروری و نسبت اعتبار دریافتی به هزینه سبد غذایی نیز باید در نظر گرفته شود.
سه مسیر پیش روی کالابرگ
ادامه افزایش اعتبار به واکنش نسبت به تورم می‌تواند یکی از مهم‌ترین برنامه‌های دولت باشد. در این سناریو، با افزایش قیمت کالاهای مشمول، اعتبار کالابرگ نیز مورد بازنگری قرار خواهد گرفت. چنین رویکردی می‌تواند از کاهش سریع اثر حمایتی پرداخت‌ها جلوگیری کند اما نیازمند منابع مالی کافی و سازوکار مشخص برای تعیین میزان افزایش اعتبار می‌باشد. در غیر این صورت، احتمال ایجاد فاصله میان رشد قیمت‌ها و افزایش اعتبار وجود خواهد داشت.
راهکار دوم بهبود هدفمندسازی حمایت است. در این راستا، شناسایی وضعیت اقتصادی خانوارها و تکمیل اطلاعات درآمدی می‌تواند مبنای دقیق‌تری برای تخصیص منابع باشد. ثبت اطلاعات توسط میلیون‌ها خانوار نشان‌دهنده این است که دولت برای بررسی درخواست‌های حمایت تکمیلی از ظرفیت خوداظهاری بهره برده است. با این حال، موفقیت این روش به دقت اطلاعات، امکان اعتراض و بازبینی، شفافیت معیارهای مشمولیت و تصمیم‌گیری مربوط به خانوارهایی بستگی دارد که در مهلت مقرر ثبت‌نام نکرده‌اند.
در صورت افزایش تورم، تبدیل کالابرگ به بخشی از سیاست پایدار امنیت غذایی ممکن است به یکی از برنامه‌های ثابت دولت تبدیل شود. در این حالت، طرح از پرداخت‌های مقطعی فراتر رفته و متناسب با سیاست‌های تأمین کالا، نظارت بر توزیع، کاهش اختلال در زنجیره عرضه و حمایت از تولیدکنندگان داخلی هماهنگ می‌شود. چنین رویکردی به دستیابی پایدارتر خانوارها به کالاهای اساسی کمک خواهد کرد، به شرطی که منابع مالی، عرضه کالا و نظارت بر بازار به‌طور همزمان تقویت شوند. این سه مسیر لزوماً از یکدیگر جدا نیستند و دولت می‌تواند به‌طور همزمان افزایش اعتبار، هدفمندسازی حمایت و تقویت زنجیره تأمین را پیگیری کند؛ اما موفقیت هر مسیر به کیفیت اجرا و هماهنگی میان نهادهای مسئول بستگی خواهد داشت.
وضعیت جاماندگان چه خواهد بود؟
یکی از مسائل مهم در مرحله جدید طرح، وضعیت خانوارهایی است که در مهلت تعیین‌شده، اطلاعات خود را ثبت نکرده‌اند. به گفته نوروزی، برای جاماندگان، امکان ثبت خوداظهاری در ماه آبان فراهم خواهد شد. چگونگی اجرای مرحله بعدی ثبت‌نام می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر پوشش واقعی طرح داشته باشد. اطلاع‌رسانی شفاف، اعلام دقیق شرایط، تسهیل فرایند ثبت درخواست و پیش‌بینی امکان اصلاح اطلاعات، از جمله عواملی هستند که می‌توانند از حذف ناخواسته خانوارهای نیازمند جلوگیری کنند.
تأمین منابع و کنترل بازار دو شرط اثرگذاری کالابرگ
اعتبار کالابرگ در صورتی می‌تواند تأثیر معیشتی پایدارتر داشته باشد که دو موضوع تأمین مستمر منابع مالی برای پرداخت حمایت‌ها و حفظ دسترسی خانوارها به کالاهای مورد نیاز با قیمت و کیفیت مناسب به‌طور همزمان مدیریت شود.
اگر منابع مالی طرح با تأخیر تأمین شود یا ادامه پرداخت‌ها با ابهام مواجه باشد، قدرت برنامه‌ریزی خانوارها ممکن است کاهش یابد. از سوی دیگر، اگر افزایش تقاضای ناشی از اعتبار تازه با عرضه کافی کالا همراه نشود، ممکن است بخشی از اثر حمایتی طرح از طریق افزایش قیمت‌ها یا محدودیت دسترسی تحت تأثیر قرار گیرد. بنابراین، نظارت بر موجودی کالاهای اساسی، عملکرد شبکه توزیع، هزینه‌های مبادله و رفتار قیمت‌ها در فروشگاه‌های طرف قرارداد باید همزمان با تخصیص اعتبار مدنظر قرار گیرد. همچنین انتشار گزارش‌های دوره‌ای درباره تعداد مشمولان، میزان اعتبار مصرف‌شده، هزینه‌های اجرای طرح و تغییرات سبد کالایی، ارزیابی عمومی از نتایج سیاست را دقیق‌تر خواهد کرد.
معیار اصلی، قدرت خرید واقعی خانوار است
ثبت‌نام حدود ۳۰ میلیون نفر برای دریافت اعتبار اضافی به کالابرگ و اعلام تخصیص ۵۰۰ هزار تومان اعتبار جدید به ازای هر نفر نشان‌دهنده گسترش دامنه حمایت تکمیلی دولت در این طرح است. هرچند، آینده کالابرگ را نمی‌توان تنها بر اساس مبلغ یک مرحله یا تعداد ثبت‌نام‌کنندگان ارزیابی کرد. معیار اصلی این است که آیا این حمایت قادر است در برابر افزایش هزینه‌های سبد مصرفی خانوار مقاومت کند، چه میزان از نیازهای ضروری را پوشش می‌دهد و آیا پرداخت‌ها در ماه‌های آتی از استمراری و پیش‌بینی‌پذیری برخوردار خواهند بود یا خیر.
انتهای پیام