بازسازی یک اثر تاریخی؛ موزه‌ای که طراحی‌اش نمایان‌گر روایت‌های فرهنگی است

موزه فرهنگ باسک واقع در بیلبائو به عنوان نمادی از تاریخ و فرهنگ این منطقه، در ساختمانی با قدمت قرن هفدهم مستقر گردیده است. پروژه نوسازی این موزه به مرمت سطوح فیزیکی بنا محدود نمی‌شود بلکه با هدف ایجاد همبستگی میان اجزاء مختلف و احیای فضاها به کار با مصالحی از قبیل سنگ، چوب و فولاد می‌پردازد. این طرح به دنبال حفظ تاریخ و در عین حال تطبیق نیازهای یک موزه عمومی امروزی است. (ArchDaily)

قدم‌های تاریخی این بنا به سال ۱۶۰۰ برمی‌گردد؛ زمانی که نخستین مدرسه یسوعی‌ها در بیلبائو تاسیس شد. در گذر زمان این مجموعه تغییرات زیادی را طی کرده و در مقاطع مختلف به کاربری‌های متنوعی تبدیل گردید. به‌عنوان مثال، در سال ۱۷۱۱، قسمتی از ساختمان به آسایشگاه اختصاص داده شد و پس از آن، در دهه‌های بعد طبقه سوم مدرسه، موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی باسک در سال ۱۹۱۴ و همچنین کاربری‌های دیگر به فهرست تحولات این بنا افزوده شد.

در سال‌های بعد، همچنین اقدامات مرمتی و بهسازی ادامه یافت. مرمت صومعه در سال ۱۹۷۶، بازسازی ساختمان میدان اونامونو در سال‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۸۶ و نصب سقف شیشه‌ای بر روی حیاط مرکزی در سال ۲۰۱۸ از جمله این بازسازی‌ها است. سپس در سال ۲۰۲۰، با خرید ساختمان در خیابان کورتسه، کارها برای آماده‌سازی نهایی شروع شد.

تغییرات مکرر، درک ساختار اصلی بنا را دشوار کرده بود. همچنین مشکلات در سازماندهی فضاها و نواقص سازه‌ای، پیچیدگی بیشتری به مسئله افزوده بودند. پروژه جدید به‌منظور احیای نظم تاریخی و تطبیق آن با نیازهای موزه طراحی شده است.

دفتر معماری VAILLO + ARCHITECTS وظیفه طراحی طرح نوسازی را بر عهده داشته است. در این طرح، معماران سعی کرده‌اند تا با بازآرایی ساختار پنج بخش اصلی بنا، پیوستگی بیشتری در مجموعه ایجاد کنند و ارتباطات جدیدی که متناسب با کارکرد موزه باشد، برقرار نمایند. این سازمان‌دهی از نقشه‌ای به تاریخ ۱۸۶۷ الهام گرفته است؛ زمانی که مجموعه به‌عنوان یک خانه سلطنتی خیرین فعالیت می‌کرد.

به‌طوری‌که در این طرح، هر بخش وظیفه خاصی دارد: ساختمان ورودی برای امور اداری و مدیریتی تعیین شده است، صومعه به عنوان محل نمایش دائمی آثار در نظر گرفته شده و ساختمان میدان اونامونو شامل گالری‌های نمایشگاه موقت و مخزن آثار خواهد بود. مجموعه سنتی آسایشگاه نیز روایت کلی فرهنگ باسک را از طریق فضاهای موضوعی و نمایش‌های غوطه‌ور فراهم می‌آورد. بخش رسانه‌های ارتباطی همچنان کارکرد پیشین خود را حفظ خواهد کرد.

تنظیم و هم‌تراز کردن بخش‌های مختلف با ترازهای اصلی کف صومعه به برقراری نظم فضایی تاریخی کمک کرده و به بازدیدکنندگان این امکان را می‌دهد که مجموعه را به‌طور یکپارچه‌تری درک نمایند.

یکی از مقاصد اصلی پروژه، ایجاد هم‌راستایی بصری میان ساختمان‌هایی است که در دوران‌های مختلف احداث یا تغییراتی در آن‌ها صورت گرفته است. برای تحقق این هدف، معماران تصمیم به استفاده از اندود ملات آهکی برای نماها و سطوح داخلی گرفتند.

این انتخاب به روش سنتی پوشش سطوح بناها اشاره دارد که معمولاً در آن بیشتر سطح‌ها پوشیده می‌شد و سنگ نمایان برای نماها و عناصر معماری اصلی نگه‌داشته می‌شد. اندود آهکی، ضمن ایجاد ظاهری ملایم و بی‌طرف، موجب پیوند بصری میان بخش‌های مختلف مجموعه می‌شود.

طرح نوسازی سعی دارد تا ضمن حفظ ویژگی‌های تاریخی بنا، آن را با هویت یک نهاد فرهنگی عمومی هم‌راستا سازد. معماران در این راستا رویکردی کهن و کم‌تزیین را انتخاب کرده‌اند که از سنت معماری رومی الهام گرفته است.

در طراحی موزه، رابطه‌ای مفهومی میان معماری ساختمان و محتوای نمایشگاه‌های مردم‌شناختی برقرار گشته است. برنامه موزه‌شناسی با الهام از عبارت «aretz bizia» به معنی «درخت زنده»، به دنبال نمایش فرهنگ باسک به‌عنوان یک موجود زنده و در حال رشد است.

این مفهوم در سازمان‌دهی فضایی یکی از ساختمان‌های طویل مجموعه نمایان است. حجم اصلی بنا مانند تنه‌ای سبک و چوبین طراحی شده و خرپاهای چوبی سقف، تداعی‌گر تاج درخت هستند. این ساختار به روش ساخت خانه‌های سنتی باسک، معروف به «باسری»، و همچنین تاریخ کشتی‌سازی این منطقه اشاره دارد.

در این رویکرد، عناصر سازه‌ای تنها نقش فنی ایفا نمی‌کنند، بلکه به ابزاری برای انتقال معنا بدل می‌شوند. بازدیدکنندگان می‌توانند از طریق فرم و مواد به کار رفته، بخشی از مفاهیم فرهنگی مورد نظر موزه را درک کنند.

این پروژه با استفاده از مصالحی که نه‌تنها در معماری بلکه در فرهنگ باسک نیز معنای خاصی دارند، ارتباطی مابین فضای نمایشگاه و هویت فرهنگی منطقه برقرار می‌کند. سنگ، چوب و فولاد با هم فضایی آرام و هماهنگ ایجاد می‌کنند و در هر مورد نقش ویژه‌ای در نمایان‌سازی ایده‌های معماری ایفا می‌کنند.

در این مجموعه، فولاد سیاه برای تعریف مسیرهای فضایی و ارتباطات نمایشگاهی به کار می‌رود؛ در حالی که چوب به منزله درخت و اجزای آن، از ریشه تا تنه و تاج، اشاره دارد. از این رو، مصالح علاوه بر جنبه‌های سازه‌ای و اجرایی، به بخشی از زبانی بصری تبدیل می‌شوند که موزه به نمایش می‌گذارد.

طرح نوسازی موزه فرهنگ باسک تلاشی است برای حفظ تاریخچه بنا و همزمان، فراهم آوردن تجربه‌ای منسجم‌تر برای بازدیدکنندگان. در این پروژه، معماری تنها به عنوان محلی برای نگهداری آثار عمل نمی‌کند؛ بلکه خود به یک بخش کلیدی از روایت فرهنگ، تاریخ و سبک زندگی مردم باسک تبدیل می‌شود.