پهپادها در محور تحول دفاعی؛ دستور واضح نظامیان به دشمنان

خبرگزاری مهر-گروه سیاست-هادی رضائی: بازدیدهای اخیر سردار سرلشکر علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا(ص)، و امیر سرلشکر امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران، از مراکز تولید و گسترش پهپادهای نظامی، فراتر از بازدیدهای معمول سازمانی، حامل پیام‌هایی مبنی بر اولویت‌های دفاعی کشور در دوران پس از جنگ‌های اخیر است؛ پیام‌هایی که بر ادامه مسیر خودکفایی و تقویت قابلیت‌های رزمی تأکید می‌کنند و همچنین نشان‌دهنده این است که تجربه رویارویی مستقیم با دشمن، منجر به بازاندیشی در شیوه‌های تجهیز و آمادگی نیروهای مسلح گردیده است.

در شرایطی که ماهیت جنگ‌های نوین به‌سرعت در حال تحول است و فناوری‌های بدون سرنشین، سامانه‌های هوشمند و تجهیزات اقتصادی‌تر جایگاه فزاینده‌ای در میدان نبرد یافته‌اند، تمرکز فرماندهان برجسته نظامی بر خطوط تولید پهپادی باید به‌عنوان تلاشی برای تطبیق ساختار دفاعی با الزامات جدید میدان جنگ مورد ارزیابی قرار گیرد.

پهپاد؛ از ابزاری عملیاتی تا جزئی از استراتژی دفاعی

سردار سرلشکر علی عبداللهی در حین بازدید از دستاوردها و بخشی از خطوط تولید پهپادی ارتش جمهوری اسلامی ایران، با بیان آمادگی، اشتیاق و ابتکارات متخصصان داخلی، بر اهمیت تقویت توانمندی‌های نیروهای مسلح و بهره‌برداری از تجربیات جنگ‌های اخیر تأکید داشت.

رئیس ستاد کل نیروهای مسلح با اشاره به گسترش خطوط مختلف تولید پهپاد و ارتقای تجهیزات تولیدشده توسط متخصصان ارتش، تصریح کرد که در صورت تکرار تجاوز دشمن، پاسخ نیروهای مسلح می‌تواند از گذشته محکم‌تر باشد. او همچنین بر نیاز به استفاده از روش‌ها و تجهیزات غیرمتعارف در برابر دشمنانی تأکید کرد که دارای فناوری‌ها و تسلیحات پیشرفته هستند.

اهمیت این بیانات در این است که در دیدگاه فرماندهان نظامی، افزایش توان دفاعی تنها به معنای دسترسی به تسلیحات پیچیده‌تر یا گران‌تر نیست. بخشی از این معادله به توانایی تولید تجهیزات متنوع، حفظ ظرفیت عملیاتی و طراحی پاسخ مناسب به نقاط قوت و ضعف طرف مقابل مرتبط است.

در این رویکرد، پهپادها به‌خاطر قابلیت انجام مأموریت‌های مختلف، امکان توسعه در مقیاس‌های گوناگون و توانایی به‌کارگیری در کنار سایر سامانه‌های نظامی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. البته، اثرگذاری این تجهیزات به عواملی مانند کیفیت عملکرد، ارتباط با سیستم‌های فرماندهی، آموزش نیروها و ظرفیت مقابله با پدافند دشمن نیز بستگی دارد.

سرلشکر عبداللهی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تجربیات جنگ‌های اخیر، تأکید کرد که می‌توان تجهیزات پیشرفته و پرهزینه دشمن را با یک مجموعه متنوع از تجهیزات مؤثر و اقتصادی به چالش کشید؛ رویکردی که در صورت تحقق عملیاتی، می‌تواند محاسبات هزینه و فایده طرف مقابل را تحت تأثیر قرار دهد.

تجربه جنگ‌های اخیر و لزوم تغییر در محاسبات دفاعی

یکی از محورهای مشترک اظهارات رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده کل ارتش، تأکید بر یادگیری از جنگ‌های اخیر است. این تأکید نشان می‌دهد که تجربه میدانی، از نظر فرماندهان، تنها به ارزیابی عملکرد گذشته محدود نمی‌شود، بلکه باید در برنامه‌ریزی برای تجهیزات، آموزش و آمادگی آینده نیز منعکس گردد.

امیر سرلشکر امیر حاتمی در بازدید از یکی از مراکز تولید پهپادهای تهاجمی ارتش، با اشاره به تجارب دو جنگ تحمیلی گذشته، بر ضرورت افزایش آمادگی و خودداری از اعتماد به دشمن تأکید ورزید. او همچنین عنوان کرد که ارتش در زمینه تجهیزات مورد نیاز برای جنگ ناهم‌طراز، هم از نظر کمی و هم کیفی در وضعیتی بهتر قرار دارد و در حوزه پهپادها و تجهیزات بدون سرنشین به بلوغ مناسبی دست یافته است.

مفهوم «جنگ ناهم‌طراز» در این سخنان اهمیت خاصی دارد. در این الگو، طرفین صرفاً از حیث فناوری، حجم تسلیحات یا ساختار نظامی در شرایط مشابهی قرار ندارند؛ لذا نحوه استفاده از ظرفیت‌های موجود، تنوع ابزارهای رزمی، انعطاف‌پذیری عملیاتی و توان حفظ درگیری اهمیت پیدا می‌کند.

برای کشوری که بر توسعه توان داخلی و کاهش وابستگی تسلیحاتی تأکید دارد، آمادگی برای چنین وضعیتی ایجاب می‌کند که تجهیزات متناسب با مأموریت‌های گوناگون طراحی و تولید شوند و آموزش، نگهداری و پشتیبانی آن‌ها نیز همزمان گسترش یابد.

از این منظر، تأکید فرمانده کل ارتش بر اینکه بخشی از تجهیزات این نیرو برای جنگ هم‌طراز و بخشی دیگر برای جنگ ناهم‌طراز طراحی شده‌اند، نمایانگر تفاوت میان برخورداری از تسلیحات و داشتن آمادگی متناسب با سناریوهای مختلف نبرد است.

البته، اندازه‌گیری دقیق سطح آمادگی دفاعی، تنها از طریق اظهارات رسمی یا بازدید از خطوط تولید امکان‌پذیر نیست و به اطلاعاتی درباره ظرفیت واقعی تولید، میزان آمادگی عملیاتی، عملکرد تجهیزات و نتایج ارزیابی‌های میدانی نیاز دارد؛ اطلاعاتی که بخش بزرگی از آن‌ها دارای ماهیت محرمانه هستند.

توسعه پهپادهای آرش؛ ارتباط صنعت دفاعی با دانشگاه و شرکت‌های دانش‌بنیان

یکی از نکات برجسته در سخنان فرمانده کل ارتش، اشاره به توسعه پهپادهای آرش و همکاری ارتش با وزارت دفاع بود.

به گفته امیر حاتمی، این همکاری با مشارکت وزارت دفاع آغاز شده و با شکل‌گیری تفاهم‌نامه‌ای جامع، به فرآیندی صنعتی مبتنی بر زیرساخت‌های تولیدی و ظرفیت نخبگان، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شده است.

این موضوع از دو جنبه حائز اهمیت است. نخست اینکه توسعه تجهیزات نظامی به‌صورت صنعتی، به تداوم تولید و امکان جایگزینی تجهیزات وابسته است؛ دوم اینکه ارتباط میان نیروهای عملیاتی، مراکز پژوهشی و صنایع دفاعی می‌تواند فاصله میان نیازهای میدان نبرد و ظرفیت طراحی و ساخت را کاهش دهد.

در زمینه پهپادها، این ارتباط اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا فناوری‌های مرتبط با پرواز خودکار، سامانه‌های هدایت، ارتباطات، حسگرها و مواد استفاده‌شده در ساخت تجهیزات، به‌سرعت در حال تحول و پیشرفت هستند. ازاین‌رو، حفظ مزیت عملیاتی تنها به تولید یک محصول محدود نمی‌شود، بلکه الزامی است تا فناوری به‌طور مداوم ارتقا یابد و با روش‌های جدید مقابله تطبیق یابد.

فرمانده کل ارتش همچنین از فعالیت در حوزه تولید، توزیع و نگهداری این تجهیزات و آموزش نیروهای بهره‌بردار سخن به میان آورد. این بخش از اظهارات او یادآور نکته‌ای اساسی است: توان پهپادی زمانی به یک ظرفیت دفاعی پایدار تبدیل می‌شود که زنجیره تولید تا نگهداری و آموزش، به‌طور همزمان کار کند.

چرا تجهیزات کم‌هزینه‌تر می‌توانند محاسبات دشمن را تغییر دهند؟

تأکید سرلشکر عبداللهی بر بهره‌برداری از تجهیزات متنوع و کم‌هزینه‌ در مقابل تسلیحات پیشرفته دشمن، به یکی از مسائل مهم جنگ‌های کنونی اشاره دارد: تفاوت هزینه میان ابزار حمله و سامانه‌های مقابله با آن.

در برخی شرایط، استفاده از تجهیزات نسبتاً ارزان برای ایجاد تهدید یا تحمیل هزینه به طرف مقابل می‌تواند او را وادار به مصرف مهمات گران‌قیمت، افزایش سطح آماده‌باش یا تخصیص منابع بیشتر به دفاع کند. بااین‌حال، این رابطه همیشه یک‌طرفه نیست و به نوع تجهیزات، مأموریت، کیفیت سامانه‌های دفاعی و شرایط عملیاتی مرتبط است.

بدین‌سبب، مزیت تجهیزات کم‌هزینه نباید تنها به قیمت تولید آن‌ها محدود شود. معیار مهم‌تر، نسبت هزینه و اثربخشی، امکان تولید در مقیاس معقول، قابلیت اطمینان و میزان تأثیرگذاری آن‌ها در مجموعه عملیات است.

در این راستا، توسعه پهپادها در کنار سایر تجهیزات بدون سرنشین می‌تواند بخشی از تلاش برای ایجاد تنوع در ابزارهای دفاعی و کاهش وابستگی به تعداد محدودی از سامانه‌های پیچیده باشد. بااین‌حال، پهپاد به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین تمامی ظرفیت‌های نظامی شود و کارآمدی آن به هماهنگی با سایر اجزای قدرت دفاعی بستگی دارد.

پیام سیاسی و نظامی بازدیدها؛ آمادگی برای سناریوهای مختلف

اظهارات دو فرمانده ارشد نظامی در کنار بازدیدهای آنان از مراکز تولیدی، دو مخاطب اصلی دارد: افکار عمومی داخلی و طرف‌های خارجی.

در سطح داخلی، تأکید بر تولید تجهیزات بومی و ارتقای آمادگی نیروهای مسلح، پیامی درباره تداوم برنامه‌های دفاعی و تلاش برای کاهش وابستگی به خارج را منتقل می‌کند. تأکید فرمانده کل ارتش بر روحیه نیروها و توسعه ظرفیت‌های تولیدی نیز در همین راستا قابل تفسیر است.

در سطح خارجی، سرلشکر عبداللهی با تأکید بر پاسخ قاطع به هرگونه تجاوز مجدد و سرلشکر حاتمی با تأکید بر ضرورت آمادگی در برابر تهدیدات، تلاش کردند بر هزینه‌های احتمالی هرگونه اقدام نظامی علیه کشورمان تأکید کنند.

در ادبیات بازدارندگی، چنین پیام‌هایی زمانی تأثیر بیشتری دارند که با توانایی‌های عملیاتی معتبر و قابل اعتماد همراه شوند. به بیان دیگر، بازدارندگی تنها با اعلام آمادگی محقق نمی‌شود؛ بلکه به این بستگی دارد که طرف مقابل، توان پاسخ‌گویی و اراده استفاده از آن را تا چه اندازه جدی بگیرد.

از این‌رو، بازدید از خطوط تولید را می‌توان بخشی از نمایش تداوم فعالیت‌های دفاعی به حساب آورد، اما ارزیابی میزان تأثیر آن بر محاسبات طرف مقابل، نیاز به شواهد و اطلاعات بیشتری دارد.

بازدارندگی؛ از اعلام آمادگی تا استمرار توان دفاعی

مجموع اظهارات سرلشکر عبداللهی و سرلشکر حاتمی، بر چند محور اساسی استوار است: ادامه خودکفایی دفاعی، توسعه تجهیزات بدون سرنشین، استفاده از تجارب جنگ‌های اخیر و آماده‌سازی نیروهای مسلح برای مواجهه با تهدیدات گوناگون.

توجه به پهپادها در این میان، نمایانگر تغییر وزن فناوری‌های без سرنشین در برنامه‌ریزی نظامی است؛ تغییری که محدود به کشور ما نیست و در ارتش‌های مختلف جهان مشاهده می‌شود. تفاوت اصلی در این است که چگونه این فناوری‌ها با نیازهای عملیاتی، ظرفیت صنعتی و ساختار دفاعی هر کشور هماهنگ می‌شوند.

به‌علاوه، تبدیل دستاوردهای فناورانه به بازدارندگی پایدار نیازمند فراتر رفتن از افزایش شمار تجهیزات است. کیفیت تولید، قابلیت اطمینان، آموزش نیروها، نگهداری، هماهنگی میان بخش‌های گوناگون نیروهای مسلح و توان اصلاح نقاط ضعف، همگی بخش‌های کلیدی در این مسیر هستند.

پیام مشترک بازدیدهای اخیر فرماندهان ارشد نظامی را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: برنامه دفاعی کشورمان بر حفظ آمادگی و توسعه ظرفیت پاسخگویی متمرکز است و تجربیات جنگ‌های گذشته، ضرورت بازنگری مستمر در ابزارها و شیوه‌های دفاعی را برجسته کرده است. اکنون معیار اصلی ارزیابی این مسیر، توانایی در تبدیل ظرفیت‌های تولیدی و فناوری به آمادگی عملیاتی پایدار و بازدارندگی مؤثر خواهد بود.

بازدارندگی و پیام به دشمن

در اظهارات فرماندهان، توسعه توان پهپادی با آمادگی برای پاسخ‌گویی به تهدیدات پیوند خورده است. سرلشکر عبداللهی تأکید کرد که اراده نیروهای مسلح برای دفاع از کشور تقویت شده و هرگونه خطای مجدد دشمن با پاسخی قاطع‌تر روبه‌رو خواهد شد. این پیام، به همراه تأکید بر استفاده از تجهیزات متنوع و روش‌های غیرمتعارف، نشان‌دهنده تلاش برای افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران است.

به‌طور کلی، بازدیدهای اخیر از مراکز تولید پهپادی نشان‌دهنده این است که توسعه تجهیزات بدون سرنشین و اتکا به ظرفیت‌های داخلی، جایگاه برجسته‌ای در چشم‌انداز فرماندهان نظامی به آمادگی دفاعی پیدا کرده است. تأکید بر یادگیری از جنگ‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که این مسیر، تنها به افزایش شمار تجهیزات محدود نمی‌شود و شامل بازنگری در شیوه‌های تجهیز، آموزش و پاسخ‌گویی نیز می‌شود. پیام اعلام‌شده از سوی فرماندهان مؤکد است: ایران بر تقویت توان دفاعی خود تأکید دارد و هرگونه تجاوز را با جوابی قاطع مواجه خواهد کرد.