نان رستم؛ بازگویی از فرهنگ و اصالت یک سرزمین

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها، فاطمه گلوی: نان محلی و بومی سیستان، معروف به «نان رستم» فراتر از یک ماده غذایی محسوب می‌شود و بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردم این دیار را تشکیل می‌دهد؛ این میراث گران‌بها با عطر و طعم خاص خود، همواره با زندگی روزمره، سنت‌های دیرین و خاطرات نسل‌های مختلف سیستانی پیوند خورده است.

این نان، با استفاده از دانش بومی، مواد اولیه در دسترس و شیوه‌های سنتی پخت تهیه می‌شود و نشان‌دهنده سادگی، تلاش، خلاقیت و تطابق آن‌ها با شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه‌شان است.

نان در سیستان فقط غذایی برای سفره خانواده‌ها نیست؛ بلکه نماد مهمان‌نوازی، همبستگی، برکت و ارتباطات اجتماعی به شمار می‌آید.

روش تهیه خمیر، مهارت زنان و بهره‌گیری از ابزارها و تکنیک‌های سنتی، هر یک داستان فرهنگی سرزمین را روایت می‌کنند؛ داستانی که ریشه در گذشته‌های دور دارد و هنوز در زندگی برخی خانواده‌ها ادامه دارد.

با وجود تغییرات در سبک زندگی، توسعه تولیدات صنعتی و تغییر الگوهای غذایی، حفظ و معرفی نان محلی سیستان یک ضرورت فرهنگی و اجتماعی به شمار می‌رود.

نان محلی سیستان، نمایانگر اصالت و ریشه‌داری فرهنگی مردمی است که برخی از هویت خود را در آیین‌های ساده زندگی حفظ کرده‌اند؛ توجه به این میراث، در واقع پاسداری از تاریخ، فرهنگ و حافظه جمعی سیستان به شمار می‌آید.

در فرهنگ سیستان، نان همواره جایگاهی فراتر از صرف یک خوراکی دارد

محمدعلی ابراهیمی، مدیر موزه جنوب شرق در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، بر اهمیت حفظ سنت‌های بومی تأکید کرد و گفت: نان رستم باید جزء میراث فرهنگی ناملموس این منطقه به شمار آید، چراکه شیوه تهیه، مهارت پخت و انتقال تجربیات مرتبط با آن، نشان‌دهنده اتصال عمیق مردم به سنت‌های گذشته است.

وی افزود: در فرهنگ سیستان، نان همیشه فراتر از غذا بر سر سفره قرار می‌گیرد و در بسیاری از مناسبت‌های اجتماعی، نمادی از برکت، مهمان‌نوازی و همدلی است؛ درک این سنت‌ها می‌تواند شناخت بهتری از سبک زندگی مردمان این دیار و ارزش‌های حفظ‌شده در طول نسل‌ها به همراه آورد.

ابراهیمی با اشاره به تأثیر زنان سیستانی در ادامه این سنت باستانی، خاطرنشان کرد: در گذشته، زنان در بسیاری از خانواده‌ها و جمع‌های محلی به همدیگر کمک می‌کردند تا نان تهیه و بپزند؛ این فعالیت دسته‌جمعی نه تنها نیازهای خانواده‌ها را تأمین می‌کرد، بلکه فرصتی برای تبادل نظر، انتقال مهارت‌ها و تقویت روابط میان زنان و خانواده‌های مجاور به وجود می‌آورد.

وی ادامه داد: حضور زنان باتجربه در کنار دختران و نسل جوان، فرصتی برای آشنایی آن‌ها با فنون سنتی خمیرسازی و نان‌پزی فراهم می‌آورد و این ارتباط میان نسل‌ها از عوامل مهم ماندگاری این دانش بومی است.

مدیر موزه جنوب شرق توضیح داد: نان محلی سیستان نمایانگر فرهنگی است که در آن همکاری، مشارکت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی ارزشی ویژه دارد؛ از این منظر، توجه به نان محلی تنها حفظ یک خوراکی نیست، بلکه محترم شمردن بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگ مردم این منطقه است.

وی بر ضرورت حمایت از حفظ نان بومی و محلی سیستان تأکید کرد و گفت: نان محلی سیستان، یادبودی از زندگی و تلاش نسل‌های گذشته است؛ حفظ این میراث به معنای تقویت هویت بومی و انتقال ارزش‌های فرهنگی این دیار به نسل‌های آینده خواهد بود.

نان محلی سیستان، نمادی از همیاری اجتماعی، مشارکت زنان و اصالت فرهنگی منطقه

صادق حسینی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان زابل در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، گفت: نان محلی سیستان نه تنها در سبد غذایی خانواده‌های سیستانی جایگاه خاصی دارد، بلکه نمادی از همیاری اجتماعی، مشارکت زنان و اصالت فرهنگی مردمان این دیار است؛ سنتی که در آن، زنان در کنار یکدیگر هنر نان‌پزی را حفظ کرده و دانش و تجربه‌های بومی را به نسل‌های بعد منتقل می‌نمایند.

وی بیان کرد: پخت سنتی نان سیستان در بسیاری از خانواده‌ها فعالیت فردی نبوده و زنان به طور مشترک مراحل آماده‌سازی و پخت را انجام می‌دهند؛ این همکاری نه تنها به تسهیل کارها کمک می‌کند، بلکه بستر تبادل تجربه و تقویت پیوندهای خانوادگی و همسایه‌گی را فراهم می‌کند.

حسینی افزود: در این سنت گرانبها، زنان با تجربه دانش خود را به دختران و زنان جوان منتقل می‌کردند و مهارت‌های آموخته‌شده از نسل به نسل انتقال می‌یافت؛ لذا نان محلی سیستان به عنوان نمادی از همدلی و تلاش مشترک زنان در حفظ هویت فرهنگی جامعه به شمار می‌آید.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های بارز فرهنگ بومی سیستان، روحیه همکاری و مشارکت در انجام امور روزمره است؛ پخت گروهی نان نمونه‌ای از این فرهنگ است که در آن، اهمیت کار جمعی در کنار مهارت فردی قرار می‌گیرد و نتیجه آن، تقویت ارتباطات اجتماعی به‌شمار می‌رود.

نان محلی سیستان، زمینه‌ساز توسعه مشاغل خانگی

مدیر اداره میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان زابل با تأکید بر ظرفیت اقتصادی این میراث بومی اظهار داشت: نان‌های محلی سیستان می‌توانند در صورت دریافت حمایت‌های هدفمند، زمینه‌ساز مناسبی برای توسعه مشاغل خانگی و فعالیت‌های اقتصادی زنان به شمار آیند؛ آموزش اصول بهداشتی، بهبود بسته‌بندی، فراهم‌سازی فرصت‌های عرضه در بازارهای محلی و مشارکت در نمایشگاه‌های محصولات بومی از جمله اقداماتی هستند که می‌تواند به معرفی بهتر این محصولات و افزایش فرصت‌های درآمدزایی کمک کند.

وی تصریح کرد: در راستای توسعه اقتصادی این حوزه، باید هویت فرهنگی و اصالت روش‌های سنتی نان‌پزی حفظ شود تا تجاری‌سازی، منجر به کمرنگ شدن ویژگی‌های بومی و ارزش‌های تاریخی آن نگردد.

حسینی همچنین تأکید کرد که مستندسازی تجارب بانوان نان‌پز ضرورتی انکارناپذیر است و گفت: ثبت خاطرات بانوان نان‌پز، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و فراهم کردن بستر یادگیری نسل جوان در کنار استادکاران محلی می‌تواند به حفظ این مهارت ارزشمند یاری رساند.

وی خاطرنشان کرد: معرفی نان محلی سیستان می‌تواند فرصتی برای برجسته کردن نقش زنان در حفظ فرهنگ بومی و نشان دادن ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی این منطقه به شمار آید.

در پایان، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان زابل بیان کرد: نان محلی سیستان، روایتی است از دستانی که در کنار یکدیگر برای پاسداری از سنت‌ها تلاش کرده‌اند؛ ارثی که حفظ آن، فراتر از حفظ هویت فرهنگی، ارج‌نهادن به همکاری زنان و تقویت فرصت‌های توسعه محلی است.

نان رستم؛ طعم سنتی سیستان در تنورهای گلی

کیخا، یکی از بانوان نانوای نان سنتی سیستان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: نان محلی سیستان که به نام «نان رستم» شناخته می‌شود، یکی از نان‌های سنتی و بزرگ و گرد این منطقه است که با تنورهای گلی و حرارت هیزم پخته می‌شود؛ این نان به دلیل اندازه بزرگ، روش پخت سنتی و عطر خاص ناشی از سوختن هیزم، در فرهنگ غذایی مردم سیستان جایی ویژه دارد.

وی درباره روش پخت این نان محلی توضیح داد: پخت نان رستم به مهارت و دقت خاصی نیاز دارد و نانوا باید با مراحل آماده‌سازی خمیر و پخت در تنور آشنایی کامل داشته باشد.

کیخا ادامه داد: در نخستین مرحله، خمیر نان آماده می‌شود و پس از رسیدن به بافت مطلوب، برای شکل‌دهی و قرارگیری در تنور آماده می‌شود؛ سپس، تنور گلی با هیزم گرم می‌شود تا حرارت کافی برای پخت نان فراهم گردد؛ پس از آن، خمیر با مهارت نانوا به ابعاد بزرگ شکل داده شده و در فضای داخلی تنور قرار خواهد گرفت.

این بانوی نانوا با اشاره به اهمیت تنظیم دما در پخت نان گفت: کنترل میزان حرارت تنور و زمان پخت تأثیر بسزایی در کیفیت نهایی نان دارد؛ نانوا باید با توجه به شرایط تنور، فرآیند پخت را مدیریت کند تا نان به‌خوبی مغزپخت شده و رنگ و بافت مطلوبی پیدا کند.

وی ادامه داد: استفاده از تنورهای گلی و هیزم، از ویژگی‌های بارز این روش سنتی پخت به شمار می‌آید که علاوه بر حفظ تکنیک‌های قدیمی نانوایی، بخشی از هویت فرهنگی و غذایی مردم سیستان را نیز نشان می‌دهد.

کیخا در پایان افزود: نان محلی سیستانی، به عنوان نمادی فراتر از یک خوراکی، نمایانگر مهارت و تجربه بانوان نانوا و پیوند نسل‌های مختلف با سنت‌های بومی این منطقه است؛ حفظ این سنت پخت می‌تواند در معرفی فرهنگ غذایی این منطقه، احترام به میراث بومی و محلی و حمایت از فعالیت‌های محلی نقش موثری ایفا کند.