گام جدید به‌منظور حفاظت از حقوق مشتریان/ نان‌فروشی با وزن واقعی
بر اساس گزارش ایسنا، نان به‌عنوان یکی از عناصر کلیدی در سبد غذایی خانواده‌های ایرانی همواره از جنبه‌های قیمت، کیفیت و شیوه عرضه تحت نظر نهادهای نظارتی قرار داشته است. با وجود تخصیص آرد یارانه‌ای به منظور کنترل قیمت این ماده غذایی حیاتی، تخلفاتی نظیر گران‌فروشی، کم‌فروشی، تحمیل نان‌های با افزودنی و خروج آرد از زنجیره رسمی توزیع به‌طور مداوم گزارش می‌شود. این تخلفات نه‌تنها به حقوق مصرف‌کنندگان آسیب می‌زند، بلکه بر نحوه بهره‌برداری از منابع حمایتی دولت نیز اثرگذار است.
گران‌فروشی و کم‌فروشی؛ تخلفاتی پایدار
اخذ وجهی فراتر از نرخ مشخص، یکی از متداول‌ترین تخلفات در بازار نان است که اغلب در قالب عرضه نان‌های ویژه و کنجدی با قیمت‌های بالاتر نمایان می‌شود. در بعضی موارد، عرضه نان ساده کاهش یافته و مشتریان موظف به پرداخت مبلغ بیشتری برای تهیه نان می‌شوند؛ در حالی که محصولات ویژه نباید حق انتخاب مصرف‌کننده را محدود کند. همچنین کم‌فروشی با کاهش وزن خمیر و عرضه نان سبک‌تر به همان قیمت مصوب اتفاق می‌افتد. تشخیص این نوع تخلفات برای مشتریان دشوار است و استمرار آن می‌تواند بار مالی بیشتری را بر دوش خانوارها جهت تأمین نان مورد نیاز وارد کند.
ثبت بیش از ۲۶ هزار پرونده تخلف نان در نیم سال
گستردگی تخلفات نانوایی‌ها در آمارهای سازمان تعزیرات حکومتی نمایان شده است. سیدیاسر رایگانی - سخنگوی این سازمان - در یک برنامه تلویزیونی از ثبت بیش از ۲۶ هزار پرونده تخلف در زمینه نان در شش ماه اخیر خبر داد و اعلام کرد: بیش از ۲۲ هزار مورد از این پرونده‌ها به گران‌فروشی و کم‌فروشی مربوط می‌شود.
به عنوان نمونه، در مهرماه در اصفهان، مدیرکل تعزیرات حکومتی استان از پلمب یک نانوایی به دلیل فروش هر قرص نان سنگک به مبلغ ۱۲۰ هزار تومان خبر داد. این عمل پس از دریافت گزارش‌های مردمی و بازرسی‌های انجام شده صورت گرفت.
از نرخ‌نامه‌های نامشخص تا فروش اجباری نان‌های ویژه
تخلفات نانوایی‌ها تنها به قیمت و وزن نان محدود نمی‌شود. اتاق اصناف ایران در اطلاعیه‌ای که به دنبال اصلاح قیمت نان در بیشتر استان‌ها منتشر کرده، مواردی مانند عدم نصب نرخ‌نامه مصوب در معرض دید مشتریان، ثبت نادرست تراکنش‌ها در دستگاه‌های کارتخوان، عدم تناسب آرد دریافتی با میزان پخت، خودداری از عرضه نان درخواستی و اخذ هزینه‌های غیرمنطقی بابت کیسه پلاستیکی را از جمله تخلفات قابل پیگیری خوانده است.
این نهاد همچنین بر لزوم همکاری دستگاه‌های مسئول برای تشدید نظارت بر تولید و عرضه نان تأکید کرده است. با این حال، استمرار گزارش‌های تخلف نشان می‌دهد که صرف اعلام نرخ‌های مصوب و انجام بازرسی به‌تنهایی قادر به ساماندهی بازار نخواهد بود و شیوه اجرای مقررات و واکنش مؤثر به متخلفان نیز حائز اهمیت است.
تخلفات نهفته در چرخه آرد یارانه‌ای
بخش دیگری از چالش‌های بازار نان به نحو تخصیص و مصرف آرد یارانه‌ای مربوط می‌شود. طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان از اردیبهشت ۱۴۰۱ با نصب کارتخوان‌های هوشمند در نانوایی‌ها آغاز شد تا نظارت بر مصرف آرد و ثبت فروش با دقت بیشتری صورت گیرد. در این سیستم، میزان فروش ثبت‌شده و مقدار آرد مورد نیاز برای تولید انواع نان در تعیین سهمیه نانوایی تأثیرگذار است. با این وجود، ثبت تراکنش‌های غیرواقعی چیزی است که می‌تواند بستر سوءاستفاده از نظام تخصیص آرد را مهیا کند.
محمدجواد کرمی - رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران - پیش‌تر توضیح داده است که سهمیه آرد بر مبنای میزان فروش ثبت‌شده و مقدار آرد مشخص شده برای تولید هر نوع نان محاسبه می‌شود. تراکنش‌های غیرعادی و استفاده بیش از اندازه از یک کارت بانکی نیز شناسایی می‌شود و این تراکنش‌ها در محاسبه سهمیه آرد لحاظ نمی‌گردد.
با این حال، گزارش‌هایی از کشف کارت‌های بانکی مختلف در برخی نانوایی‌ها و احتمال ثبت تراکنش‌های صوری وجود دارد. البته، صرف وجود کارت‌های متعدد، به خودی خود نشان‌دهنده تخلف نیست و تشخیص آن به پایش عملکرد واقعی واحد صنفی و مستندات مرتبط وابسته است. از این منظر، نظارت بر بازار نان به دو محور اصلی معطوف است: اطمینان از تحویل نان به وزن و قیمت مصوب به مصرف‌کننده و تضمین مصرف آرد یارانه‌ای در مسیر مقرر.
جزئیات طرح فروش وزنی نان سنگک
در چنین شرایطی، فروش وزنی نان به‌عنوان یکی از راهکارهای ارتقای شفافیت در بازار مطرح شده است. هدف این طرح روشن کردن میزان نان تحویلی به مشتری و شفاف‌تر کردن رابطه میان وزن محصول و مبلغ پرداختی است. در روش کنونی، نظارت بر وزن نان عموماً بر پایه وزن چانه خمیر انجام می‌شود؛ در حالی که وزن خمیر اولیه با وزن نان پس از پخت تفاوت دارد و بخشی از رطوبت آن در خلال فرآیند پخت از دست می‌رود. بنابراین، توجه به وزن محصول نهایی می‌تواند امکان بررسی دقیق‌تر مقدار نان تحویلی به مشتری را تسهیل کند.
با این حال، اجرای موفق این طرح مستلزم تعیین ضوابط شفاف در مورد قیمت هر کیلوگرم، وزن استاندارد نان پخته شده، روش توزین، کیفیت محصول و شیوه نظارت است. همچنین باید تأثیر میزان رطوبت و ویژگی‌های پخت بر وزن نهایی در مقررات اجرایی در نظر گرفته شود تا اختلاف در وزن، به بروز تخلفات جدید منجر نگردد. از سوی دیگر، فروش وزنی به تنهایی نمی‌تواند همه تخلفات مرتبط با آرد یارانه‌ای و تراکنش‌های غیرواقعی را برطرف کند؛ موضوعی که به نظارت مستمر بر تخصیص و مصرف آرد نیاز دارد.
قاسم نوده‌فراهانی - رئیس اتاق اصناف ایران - در یک برنامه تلویزیونی از برنامه‌ریزی برای اجرای آزمایشی فروش وزنی نان سنگک در نانوایی‌های دولتی تهران خبر داده و اظهار داشت: این طرح آزمایشی می‌تواند بررسی نتایج و تصمیم‌گیری در خصوص گسترش آن به سایر استان‌ها را میسر سازد.
او همچنین در مورد تفاوت وزن خمیر و نان پخته، به عنوان نمونه اعلام کرد که چانه خمیر ۶۰۰ گرمی سنگک باید پس از پخت حدود ۳۸۰ تا ۴۰۰ گرم وزن داشته باشد. درباره تحمیل خرید نان‌های با افزودنی نیز تأکید داشت که نانوایی‌ها نباید به بهانه تولید نان‌های سفارشی یا حاوی افزودنی، مصرف‌کنندگان را از خرید نان ساده محروم کنند.
وی به انتقاد از ناکافی بودن احتمال جریمه‌های مالی برای برخی متخلفان اشاره کرده و از برنامه‌های کاهش سهمیه آرد واحدهای متخلف در مرحله نخست و قطع کامل سهمیه در صورت تکرار تخلف خبر داده و همچنین به پیشنهاد بخش خصوصی در خصوص اصلاح شیوه پرداخت یارانه آرد و نان و انتقال مستقیم حمایت‌های دولتی به مصرف‌کنندگان، مشابه سیستم کالابرگ اشاره کرد و گفت: این پیشنهاد نیاز به بررسی و تصمیم‌گیری نهادهای مسئول دارد.
رئیس اتاق اصناف ایران روز سوم آبان‌ماه نیز اعلام کرده بود که بررسی‌های کارشناسی مرتبط با طرح در حال تکمیل است و قرار است ضوابط مربوط به فروش وزنی به وزارت کشور ابلاغ شود.
شرط موفقیت فروش وزنی
اجرای موفق فروش وزنی نان سنگک، در صورتی که به‌طور دقیق دنبال شود و براساس ضوابط واضح انجام گیرد، می‌تواند امکان مقایسه وزن نان دریافتی با قیمت پرداختی را برای مصرف‌کننده فراهم کند و شناسایی برخی موارد کم‌فروشی را تسهیل نماید. با این حال، تأثیر این طرح به تعیین استانداردها، نظارت بر اجرای قوانین و برخورد با تخلفات مکرر وابسته است. در عین حال، نظارت بر مصرف آرد یارانه‌ای، کنترل تراکنش‌های غیرعادی و اطمینان از تناسب سهمیه آرد با تولید واقعی همچنان امری حیاتی است. با توجه به برنامه اجرایی برای آزمایش این طرح، تصریح قیمت رسمی هر کیلوگرم نان سنگک، استاندارد وزن محصول نهایی و جزئیات نظارتی بر نانوایی‌ها از جمله مواردی است که باید به‌صورت روشن اطلاع‌رسانی شود.
در نهایت، موفقیت فروش وزنی نان تنها به تغییر شیوه محاسبه قیمت از تعداد به وزن مربوط نمی‌شود؛ بلکه نیازمند ایجاد سیستمی است که هم محافظ حقوق مصرف‌کنندگان باشد و هم مانع انحراف آرد یارانه‌ای از مسیر مقرر گردد. نتایج حاصل از اجرای آزمایشی این طرح مشخص خواهد کرد که آیا فروش وزنی می‌تواند به کاهش کم‌فروشی و ارتقای شفافیت در بازار نان منجر شود یا اینکه برای حل این مسائل نیاز به اصلاحات نظارتی وسیع‌تری وجود دارد.
انتهای پیام