نشست تهران؛ چهار قدرت منطقه‌ای و معماری امنیت بومی
برای نخستین بار در دهه‌های اخیر، چهار قدرت بزرگ منطقه‌ای در تهران گرد هم آمدند تا چشم‌اندازی مهم را محقق سازند. ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه می‌توانند با بهره‌گیری از دارایی‌های طبیعی، جمعیتی، اقتصادی، سیاسی و امنیتیِ مشترک خود، نقشی رهبری‌کننده در منطقه ایفا کنند؛ نقشی که ریشه در توانمندی‌های بومی دارد و به تقویت صلح، ثبات، امنیت و توسعه می انجامد.
۱. بارزترین ویژگی نشست تهران، تأکید آن بر «خوداتکایی» است؛ رویکردی که بر این شناخت استوار است که امنیت «وارداتی» یا امنیت تحمیل‌شده از بیرون، نمی‌تواند به ثباتی پایدار منجر شود. در واقع، تحولات منطقه‌ای در دو سال گذشته، پیچیدگی‌های «معمای امنیت» را آشکار ساخته و نشان داده است که حضور نیروهای خارجی نه تنها امنیت به ارمغان نیاورده، بلکه در بسیاری از موارد، به بی‌ثباتی بیشتر دامن زده است. بر اساس بیانیه مشترک، شرکت‌کنندگان توافق کرده‌اند که گفتگوهای خود را «به‌منظور تقویت همکاری میان چهار کشور منطقه — از جمله در حوزه‌های صلح و امنیت منطقه‌ای —» ادامه دهند و بدین‌سان، چارچوب امنیتی «درون‌زا» (برآمده از درون منطقه) را جایگزین امنیت وارداتی کنند. وزیر خارجه عمان می گوید کشورهای منطقه باید مسئولیت طراحی، توسعه و اجرای ساختار امنیتی جدید را خود بر عهده بگیرند و پیش از آنکه راه‌حل‌های دیگری از خارج بر منطقه تحمیل شود، گفت‌وگوهای فراگیر منطقه‌ای را آغاز کنند.
۲. نشست تهران که چهار قدرت کلیدی منطقه‌ای را گرد هم آورد، نشان‌دهنده فاصله گرفتن از رویکردهای حذفی است که بازیگران اصلی را به حاشیه می‌راند. کنار گذاشتن بازیگران کلیدی از ساختار امنیت منطقه‌ای، ناگزیر به قطبی‌سازی می‌انجامد و راه را برای واگرایی، بدگمانی، بی‌اعتمادی و ازهم‌گسیختگی هموار می‌کند. در مقابل، کشورهای منطقه باید از طریق مشارکت فعال تمامی قدرت‌های تأثیرگذارِ محلی، نظمی بومی را در منطقه پایه‌ریزی کنند. نشست تهران بر این نکته تأکید ورزید که امنیت منطقه‌ای، تلاشی فراگیر است و نمی‌توان آن را در چارچوب تک‌تک کشورها به‌صورت مجزا تعریف کرد. به‌علاوه، رویکردی که صرفاً بر نظامی‌گری استوار باشد، نمی‌تواند به‌طور مؤثر امنیت‌آفرین باشد.
۳. در این چارچوب، نقش آفرینی ایران و عربستان سعودی — به‌عنوان دو کشور بزرگ و بازیگر کلیدی منطقه‌ای مهم است؛ با این انتظار که آن‌ها به مسئولیت ذاتی خود برای کمک به برقراری صلح و ثبات در منطقه عمل کنند. مسائل منطقه‌ای و پرونده‌های خاص منطقه‌ای می‌توانند موضوعاتی برای گفتگو میان ایران و عربستان سعودی باشند.
۴. نشست تهران، درست مانند توافق پکن، بر ناکامی رژیم صهیونیستی به عنوان بازیگری مخرب و بی‌ثبات‌کننده تأکید ورزید و نشان داد که این رژیم هیچ جایگاهی در منطقه ندارد. در مقابل چهار کشور بزرگ منطقه می روند تا بنیاد نظمی نوین را پس از دهه ها برای منطقه پی ریزی نمایند. ممکن است راه طولانی در پیش باشد ولی به قول معروف طریق الألف میل یبدأ بمیل ...
