از سویی دیگر، درآمد حاصل از فعالیت مالکان وسایل نقلیه سنگین ثابت نبوده و تحت تأثیر میزان فعالیت‌هایشان قرار می‌گیرد. عوامل مختلفی مانند تعداد سفرهای ماهیانه، حجم بار و قیمت کرایه می‌توانند بر روی درآمد حمل‌ونقل تأثيرگذار باشند. همچنین، هزینه‌های جاری و نگهداری نیز بخش مهمی از درآمد را شامل می‌شوند و بر محاسبه سود و بازگشت سرمایه تأثیر می‌گذارند.

قیمت کامیون‌ها به رکوردهای بی‌سابقه بار دیگر رسید

مطالعه فهرست قیمت محصولات بهمن دیزل در مهرماه ۱۴۰۵ نشانگر آن است که قیمت خودروهای سنگین این برند به اعداد بی‌سابقه‌ای رسیده است. طبق این فهرست، قیمت کشنده تک‌محور امپاور BD500 بالغ بر ۱۸ میلیارد تومان اعلام شده و کشنده بایک X9 نیز نزدیک به ۲۳ میلیارد تومان به فروش می‌رسد. این اعداد گویای این حقیقت است که ورود به عرصه حمل‌ونقل سنگین با خرید یک کشنده صفرکیلومتر، به سرمایه‌ای چند ده میلیارد تومانی نیاز دارد.

برای فهم بهتر چالش مالی ناشی از قیمت‌های این خودروها، می‌توان یک سناریوی فرضی را در نظر گرفت. اگر هزینه خرید یک کشنده ۲۵ میلیارد تومان باشد و این خودرو به‌طور میانگین ماهانه ۲۰۰ میلیون تومان درآمد خالص به ارمغان آورد، بازگشت اصل سرمایه حدود ۱۲۵ ماه طول می‌کشد که معادل بیش از ۱۰ سال است. البته این محاسبه تنها یک مثال نظری است و نمی‌توان آن را به تمامی کشنده‌ها یا تمام فعالان عرصه حمل‌ونقل تعمیم داد.

در این محاسبه، به هزینه‌های تأمین مالی، تغییرات در ارزش خودرو، نوسانات درآمد و سایر عوامل موثر بر بازده سرمایه‌گذاری توجهی نشده است. درآمد واقعی یک کشنده می‌تواند بسته به مسیرهای عملیاتی، تعداد سفرهای ماهانه، نوع و وزن بار و هزینه‌های عملیاتی متفاوت باشد. بنابراین، ممکن است یک خودرو در بعضی ماه‌ها درآمد بیشتری کسب کند و در دیگر مواقع به دلیل کاهش تعداد سفر، کمبود بار یا افزایش هزینه‌ها، درآمد کمتری گزارش کند.

تأثیر شرایط بازار حمل‌ونقل بر تقاضا

بازار خودروهای تجاری ارتباط تنگاتنگی با وضعیت حمل‌ونقل کالا و فعالیت‌های اقتصادی دارد. هر چه میزان جابه‌جایی کالا و تعداد سفرهای باربری افزایش یابد، نیاز به خودروهای سنگین نیز به طبع بیشتر خواهد شد.

از سویی دیگر، کاهش در حجم بار یا افزایش هزینه‌ها می‌تواند به درآمد رانندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل فشار وارد کند و سبب شود برخی از فعالان این حوزه تصمیم بگیرند خرید خودروهای جدید را به تعویق بیندازند. با این حال، کاهش تقاضا همیشه به کاهش قیمت کامیون‌ها و کشنده‌ها منجر نخواهد شد. قیمت نهایی محصولات تجاری تحت تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد که لزوماً به وضعیت بازار حمل بار مرتبط نیستند.

نقش قطعات وارداتی و تغییرات نرخ ارز

یکی از عوامل موثر بر قیمت خودروهای تجاری وابستگی این محصولات به قطعات و مجموعه‌های وارداتی است. تغییر در نرخ ارز می‌تواند هزینه خرید این قطعات را افزایش دهد. به‌علاوه، هزینه انتقال این قطعات، محدودیت‌های مربوط به واردات و افزایش قیمت سایر هزینه‌های تولید نیز بر هزینه نهایی خودرو تأثیرگذار هستند. در چنین اوضاعی ممکن است درآمد یا توان خرید رانندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل کاهش یابد، اما روند هزینه تولید خودروهای سنگین همچنان صعودی باشد.

تفاوت عملکرد ایران خودرو دیزل و بهمن دیزل

گزارش‌های فعالیت ماهانه موجود در سامانه کدال، به روشنی تفاوت‌های درآمدی میان دو تولیدکننده خودروهای تجاری کشور را در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد. بر مبنای این گزارش‌ها، ایران خودرو دیزل با نماد "خاور" در نیمه اول امسال به درآمد فروش حدود ۳۳ هزار و ۲۲۳ میلیارد تومان دست یافته است. در حالی که درآمد فروش این شرکت در مدت مشابه سال گذشته حدود ۱۴ هزار و ۳۰۱ میلیارد تومان بود. مقایسه این دو عدد نشان‌دهنده رشد ۱۳۲.۳ درصدی ارزش فروش ایران خودرو دیزل است.

در مقابل، درآمد فروش بهمن دیزل با نماد "خدیزل" در همین دوره به حدود ۹ هزار و ۱۵۵ میلیارد تومان رسیده که این رقم کاهش ۳.۸ درصدی را در مقایسه با درآمد فروش این شرکت در نیمه نخست سال گذشته نشان می‌دهد. بنابراین، عملکرد درآمدی این دو تولیدکننده در شش‌ماهه اول سال با یکدیگر متفاوت بوده و ایران خودرو دیزل افزایش قابل توجهی در ارزش فروش ثبت کرده است، در حالی که بهمن دیزل میانگین فروش خود را کاهش داده است.

از سوی دیگر، عملکرد ماهانه بهمن دیزل در شهریورماه متفاوت به نظر می‌رسد. در این ماه، درآمد فروش این شرکت برابر با ۳ هزار و ۳۳۲ میلیارد تومان ثبت شد که نسبت به شهریور سال گذشته، رشدی ۴۰.۷ درصدی را نشان می‌دهد.

چالش‌های نوسازی ناوگان فرسوده

یکی از نتایج افزایش قیمت کامیون‌ها و کشنده‌ها، دشواری در جایگزینی ناوگان فرسوده است. راننده یا صاحب یک کامیون قدیمی برای خرید یک خودروی جدید باید هزینه سرمایه‌گذاری را در قبال منافعی که ممکن است از این خرید به دست آورد، سنجش کند. خودروی جدید ممکن است از نظر مصرف سوخت، هزینه‌های تعمیرات، تعداد توقف‌های فنی و قابلیت اطمینان بالاتری داشته باشد، اما این مزایا تنها در صورتی می‌توانند خرید را از نظر اقتصادی موجه سازند که صرفه‌جویی و درآمد حاصل از فعالیت آن با هزینه خرید تناسب داشته باشد.

در واقع، کاهش مصرف سوخت یا کاهش هزینه‌های تعمیرات به تنهایی نمی‌تواند دلیل محکمی برای توجیه یک سرمایه‌گذاری چند ده میلیارد تومانی باشد. خریدار باید بررسی کند که این صرفه‌جویی‌ها در چه مدت می‌توانند بخشی از هزینه را جبران نمایند و خودرو چه میزان توانایی دارد که به‌طور پیوسته بهره‌برداری گردد. از طرف دیگر، ادامه استفاده از کامیون‌های فرسوده هم با هزینه‌هایی همراه است. کامیون‌های قدیمی ممکن است به تعمیرات بیشتری نیاز داشته باشند و هزینه نگهداری آن‌ها نیز افزایش یابد.

تأثیر هزینه تولید بر قیمت خرید نهایی

در فعالیت‌های تولیدی، کاهش مشکلات تأمین قطعات، تسهیل فرآیندهای وارداتی و کنترل هزینه‌های تولید می‌توانند به‌طور مستقیم بر قیمت تمام‌شده محصولات تجاری تأثیرگذار باشند. هر چه دسترسی تولیدکنندگان به قطعات و مجموعه‌های مورد نیاز آسان‌تر و هزینه‌های انتقال آن‌ها تحت کنترل باشد، فشار کمتری بر قیمت نهایی تولید وارد خواهد شد.

همچنین، کاهش اختلالات در فرآیندهای وارداتی همچنین می‌تواند برنامه‌ریزی تولید را بهتر کرده و از افزایش هزینه‌های ناشی از محدودیت یا تأخیر جلوگیری نماید. کنترل هزینه‌های تولید نیز می‌تواند به حفظ تعادل میان قیمت خودرو و قدرت خرید فعالان حمل‌ونقل یاری رساند.

در نهایت، وضعیت بازار کشنده‌ها وابسته به مجموعه‌ای از عوامل است؛ از قیمت و هزینه تولید گرفته تا درآمد حمل بار، شرایط تأمین مالی، فعالیت ناوگان و توان خریداران برای نوسازی خودروهای کهنه.