نقشه راه پزشکیان در مسکو برای امنیت انرژی جهان؛ از امنیت درون‌زا تا همکاری‌های منطقه‌ای
به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، وقتی آمریکا در نهم اسفند ۱۴۰۴ برای بار دوم در طول یکسال کشورمان را مورد هجوم قرار داد، شاید تصور نمی‌کرد که پیامدهای این اقدام، تا این حد امنیت انرژی جهان را به چالش بکشد؛ دامنه آثار جنگ تحمیلی سوم به سرعت از میدان نبرد فراتر رفت و بار دیگر نشان داد که امنیت انرژی جهان تا چه اندازه به تحولات سیاسی و نظامی منطقه خلیج فارس گره خورده است. هدف قرار دادن زیرساخت‌ها و تأسیسات انرژی ایران توسط دشمن آمریکایی-صهیونی از یک سو و تهدید جریان باثبات عرضه نفت و گاز از سوی دیگر، این واقعیت را برجسته کرد که هرگونه ناامنی در منطقه می‌تواند پیامدهایی فراتر از این خطه جغرافیایی داشته و تمام کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین بستری، حضور رئیس‌جمهور پزشکیان در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز GECF در مسکو، فرصتی برای طرح پیامدهای بحران تحمیلی آمریکا به بازار انرژی جهان و ضرورت تقویت همکاری‌های بین‌المللی برای مواجهه با این بحران را فراهم کرد.
از میدان جنگ تا بازارهای جهانی؛ هشدار پزشکیان درباره امنیت انرژی
پزشکیان پیش از سفر به مسکو با اشاره به اهمیت این اجلاس، تأکید کرده بود که گفت‌وگو درباره تأمین امنیت مسیرهای انتقال انرژی و تقویت چندجانبه‌گرایی در نظام بین‌الملل، از مهمترین محورهای این سفر خواهد بود. در همین چارچوب نیز، تبیین پیامدهای حملات نظامی آمریکا و اسرائیل بر امنیت انرژی جهان، ضرورت محکومیت حملات به صنایع نفت و گاز، تأمین امنیت منطقه به دست کشورهای منطقه (امنیت درون‌زای منطقه‌ای)، تقویت همکاری‌های راهبردی و فنی کشورهای صادرکننده گاز و توسعه سرمایه‌گذاری‌های مشترک، مهمترین محورهای سخنان رئیس‌جمهور در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز بود.
رئیس‌جمهور در سخنرانی خود در اجلاس مسکو، تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشورمان که در میانه مذاکرات سیاسی رخ داد، از وقایع خطرناک علیه امنیت جهان دانست و تأکید کرد که پیامدهای مداخلات نظامی آمریکا در منطقه به بازیگران منطقه محدود نمانده و با ایجاد شوک در بازارها، فرآیند تعیین قیمت، عرضه و انتقال انرژی را مختل کرده و رشد اقتصادی جهان را نیز در معرض خطر قرار داده است.
پزشکیان همچنین تحریم‌های یکجانبه و محاصره دریایی و هوایی ایران را از دیگر اقدامات غیرقانونی مؤثر بر بی‌ثباتی بازارهای انرژی برشمرد و خواستار محکومیت و مقابله مؤثر با این اقدامات از سوی عرضه‌کنندگان عمده انرژی جهان شد. استدلال‌های رئیس‌جمهور پزشکیان، امنیت انرژی را از موضوعی صرفاً اقتصادی یا فنی فراتر برده و آن را به مسئله‌ای مرتبط با امنیت منطقه‌ای، ثبات بازارهای جهانی و مسئولیت مشترک کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده تبدیل کرد. در این چارچوب، حفاظت از تأسیسات انرژی و تضمین امنیت مسیرهای انتقال، نه فقط منافع یک کشور، بلکه بخشی از الزامات پایداری اقتصاد جهانی است.
۱۲ کشور، یک ظرفیت راهبردی؛ مجمع گاز در معادلات انرژی جهان
پزشکیان در ادامه، مجمع کشورهای صادرکننده گاز را بستری برای گفت‌وگو، تبادل تجربه و تقویت همکاری میان کشورهای عضو توصیف کرد که می‌تواند در حل مشکلات و تنگناهای انرژی جهان نقش مؤثری ایفا کند. البته اهمیت این مجمع از ظرفیت جمعی اعضای آن نیز ناشی می‌شود؛ ۱۲ عضو اصلی مجمع در مجموع حدود ۷۰ درصد ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند و سهم آنها از تولید تجاری گاز جهان حدود ۳۸ درصد و از صادرات جهانی گاز حدود ۴۲ درصد است. این ظرفیت، مجمع را به بستری مهم برای گفت‌وگو درباره آینده بازار گاز، همکاری‌های فناورانه و منافع مشترک کشورهای تولیدکننده تبدیل کرده است.
رئیس‌جمهور همچنین توسعه فناوری‌ها و روش‌های مدیریت پایدار زیست‌محیطی، گسترش بازارهای منطقه‌ای و جهانی گاز، افزایش نقش گاز طبیعی در زنجیره ارزش و مقابله با فقر انرژی را از زمینه‌های مهم همکاری برشمرد. این رویکرد نشان می‌دهد که از نگاه ایران، کارکرد مجمع نباید به تبادل نظر درباره تحولات بازار محدود بماند؛ بلکه می‌تواند به بستری برای هماهنگی سیاست‌ها، توسعه فناوری و پیشبرد برنامه‌هایی تبدیل شود که هم منافع کشورهای عضو را تأمین کند و هم به پایداری عرضه انرژی در جهان یاری رساند.
از راهبرد تا اجرا؛ ضرورت سرمایه‌گذاری مشترک در صنعت گاز
یکی از محورهای مهم سخنرانی پزشکیان، تأکید بر ضرورت توسعه همکاری کشورهای عضو در دو حوزه «حاکمیت و مدیریت راهبردی» و «عملیات فنی ـ مهندسی» بود؛ تفکیکی که از یک سو به ثبات بازار و افزایش تجارت گاز و از سوی دیگر به توسعه ظرفیت‌های واقعی تولید، انتقال و مصرف می‌پردازد.
به گفته پزشکیان، ارتقای ظرفیت‌های فناورانه برای افزایش بهره‌وری و کاهش آثار زیست‌محیطی تولید و مصرف گاز نیز باید در کانون همکاری‌های مشترک قرار گیرد. او همچنین خواستار تبدیل ظرفیت‌های موجود در کشورهای عضو به پروژه‌های عملیاتی و منافع مشترک شد تا راهبرد بلندمدت مجمع با تحولات بازار و چشم‌انداز عرضه و تقاضا هماهنگ شود.
اهمیت این صحبت‌های پزشکیان در این است که همکاری میان کشورهای صادرکننده گاز را از سطح موضع‌گیری‌های سیاسی به عرصه اجرا و سرمایه‌گذاری پیوند می‌دهد. در شرایطی که امنیت زیرساخت‌ها و استمرار عرضه انرژی با چالش‌های ژئوپلیتیک مواجه است، توسعه همکاری‌های فنی، انتقال تجربه و اجرای پروژه‌های مشترک می‌تواند به تقویت ظرفیت تولید و افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین انرژی کمک کند.
ایران؛ بازیگری برخوردار از ظرفیت تولید و فرصت‌های همکاری گازی
رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به جایگاه ایران به‌عنوان یکی از اعضای مؤسس مجمع کشورهای صادرکننده گاز و دارنده دومین ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان، آمادگی کشورمان را برای ایفای نقشی فعال‌تر در دیپلماسی چندجانبه، تبادل دانش و تجربه و توسعه فرصت‌های سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گاز اعلام کرد.
پزشکیان موقعیت راهبردی ایران در کریدورهای مهم انرژی جهان و ظرفیت‌های صنعت گاز کشور را زمینه‌ای برای ارتقای تاب‌آوری انرژی در سطح جهانی دانست و بر فراهم بودن فرصت همکاری برای بخش خصوصی کشورهای عضو در حوزه‌های بالادستی و پایین‌دستی گاز طبیعی و تجارت آن تأکید کرد. او همچنین از سرمایه‌گذاران خارجی دعوت کرد از مشوق‌ها و تسهیلات بخش‌های نفت، گاز و پتروشیمی ایران در چارچوب منافع مشترک بهره‌مند شوند.
رئیس‌جمهور در تشریح ظرفیت تولیدی کشور اعلام کرد که ایران، با وجود سال‌ها تحریم یکجانبه و با اتکا به توانمندی داخلی، توانسته است تولید گاز طبیعی خود را به ۲۸۰ میلیارد مترمکعب برساند و جایگاه سومین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی جهان را حفظ کند.
دیپلماسی دوجانبه در امتداد دیپلماسی انرژی
حضور پزشکیان در اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، علاوه بر فراهم کردن فرصتی برای طرح دیدگاه‌های ایران درباره امنیت انرژی و همکاری‌های چندجانبه، زمینه رایزنی مستقیم با رهبران کشورهای مهم تولیدکننده و بازیگران منطقه‌ای را نیز فراهم کرد. در این چارچوب، دیدار رئیس‌جمهور با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، دو محور مهم دیپلماسی دوجانبه در جریان این سفر بود.
ایران و روسیه؛ پیگیری همکاری‌های راهبردی
دیدار پزشکیان و پوتین در حاشیه اجلاس مسکو، فرصتی برای پیگیری روند توسعه مناسبات تهران و مسکو در حوزه‌های مختلف بود. دو محور اصلی توسعه همکاری‌های دوجانبه و ضرورت تقویت چندجانبه‌گرایی در این دیدار مورد تأکید قرار گرفت. پزشکیان با اشاره به اقدامات یکجانبه آمریکا در منطقه، بر ظرفیت کشورهای منطقه برای حل‌وفصل درون‌منطقه‌ای چالش‌ها و ضرورت گسترش تعاملات میان کشورهای تحت تحریم تأکید کرد.
پوتین نیز با اشاره به رشد ۱۰.۴ درصدی حجم مبادلات تجاری ایران و روسیه در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، بر تداوم همکاری‌های اقتصادی و اجرای پروژه‌های مشترک تأکید کرد. رئیس‌جمهور روسیه با بیان اینکه ساخت نیروگاه هسته‌ای بوشهر همچنان ادامه دارد، تصریح کرد که مسکو به تعهدات خود در چارچوب پروژه‌های مشترک با ایران پایبند است.
اهمیت این رایزنی‌ها را می‌توان در پیوند میان همکاری‌های دوجانبه و اهداف گسترده‌تر دیپلماسی انرژی جست‌وجو کرد. ایران و روسیه، به‌عنوان دو کشور برخوردار از ذخایر قابل توجه گاز طبیعی، ظرفیت‌هایی برای همکاری در حوزه انرژی و توسعه زیرساخت‌های تجاری و ترانزیتی دارند.
قطر؛ پیوند همکاری گازی با تحولات منطقه
دیدار پزشکیان با امیر قطر نیز بُعد دیگری از دیپلماسی انرژی ایران در مسکو را شکل داد. در این دیدار، دو طرف درباره آخرین وضعیت روابط تهران و دوحه، راهکارهای گسترش مناسبات سیاسی و اقتصادی و تقویت همکاری‌های مشترک در حوزه انرژی گفت‌وگو کردند. توسعه مبادلات اقتصادی و تجاری و افزایش هماهنگی میان کشورهای صادرکننده گاز نیز از محورهای مطرح‌شده بود.
قطر به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم گاز طبیعی، جایگاه ویژه‌ای در بازار جهانی انرژی دارد. از این رو، گسترش تعاملات با دوحه و تقویت هماهنگی میان کشورهای تولیدکننده گاز می‌تواند در گفت‌وگوهای مربوط به ثبات بازار و امنیت عرضه انرژی اهمیت داشته باشد.
در مجموع، دیدارهای پزشکیان با پوتین و امیر قطر را می‌توان مکمل حضور ایران در اجلاس گازی مسکو دانست؛ حضوری که از یک سو بر ضرورت همکاری جمعی کشورهای صادرکننده گاز برای مواجهه با چالش‌های امنیت انرژی تأکید دارد و از سوی دیگر، از ظرفیت رایزنی‌های دوجانبه برای پیگیری منافع اقتصادی، تجاری و منطقه‌ای بهره می‌گیرد.
امنیت انرژی در مسکو؛ پیوند امنیت درون‌زا و همکاری‌های فرامرزی
اجلاس مسکو شب گذشته با صدور بیانیه‌ای به کار خود پایان داد که مهمترین محور آنرا می‌توان مخالفت قاطع کشورهای عضو با تحریم‌های یکجانبه آمریکا دانست؛ ۱۲ عضو مجمع صادرکنندگان گاز جهان همچنین نسبت به پیامدهای اقدامات تعرفه‌ای بر تجارت جهانی ابراز نگرانی کردند و درباره تاثیر تحولات ژئوپلتیک خاورمیانه بر ثبات و تاب‌آوری بازارهای جهانی گاز هشدار دادند. تأکید بر نقش گاز طبیعی در کاهش اثرات تغییرات اقلیمی؛ حمایت از اصل بی‌طرفی فناوری و دسترسی غیرتبعیض‌آمیز به فناوری؛ تعمیق همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه و تقویت انتقال فناوری و بومی‌سازی تولید؛ تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری، لجستیکی و زیرساخت‌های ترانزیتی گاز؛ هماهنگ‌سازی استانداردهای فنی و بهره‌گیری از هوش مصنوعی در صنعت گاز؛ و تضمین ارزش عادلانه گاز طبیعی از طریق قراردادهای بلندمدت و سازوکارهای متنوع قیمت‌گذاری از دیگر محورهای بیانیه پایانی این اجلاس بود.
مجموع محورهای مطرح‌شده در سخنان رئیس‌جمهور در مسکو، بیانیه پایانی اجلاس و رایزنی‌های دوجانبه پزشکیان، دو مسیر مکمل را پیش روی دیپلماسی انرژی جهان قرار می‌دهد: نخست، مقابله با فشارهای سیاسی و نظامی و کاهش آسیب‌پذیری امنیت انرژی در برابر اقدامات یکجانبه؛ و دوم، تقویت همکاری‌های چندجانبه و تبدیل ظرفیت‌های تولیدی، فنی و فناورانه کشورها به سرمایه‌گذاری‌ها و پروژه‌های مشترک.
در این چارچوب، روابط دوجانبه ایران با روسیه و قطر، در کنار ظرفیت‌های مجمع کشورهای صادرکننده گاز، می‌تواند زمینه‌ای برای گسترش همکاری‌های اقتصادی و انرژی فراهم کند. همچنین در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیک، امنیت زیرساخت‌ها و مسیرهای انتقال انرژی را تحت تأثیر قرار داده است، پیام محوری اجلاس مسکو را نیز می‌توان در ضرورت پیوند میان امنیت درون‌زا و همکاری فرامرزی جست‌وجو کرد.